رايزني براي آمدن يا نيامدن
جناح دوم خرداد با اين تحليل كه سيد محمد خاتمي تنها فردي است كه مي تواند با محمود احمدي نژاد رقابت كند و شانس پيروزي وي بالاست، خاتمي را به رغم ميلش به صحنه كشاندند. در حالي كه حضور او در انتخابات را با توجه به شرايط داخلي و خارجي ضروري برشمردند، خود او سخناني بر زبان مي آورد كه به اعتقاد بسياري از ناظران بيروني گوياي ترديد او نسبت به كانديداتوري بود. خاتمي در اظهاراتي گفت: «در موقعيتي قرار گرفته ام كه فوق العاده سخت است. »1
خاتمي براي آمدن دچار ترديد شده بود. اين ترديد را بيگانگان هم متوجه شده بودند. نشريه اكونوميست چاپ لندن در گزارشي درباره وضعيت اصلاح طلبان در انتخابات رياست جمهوري آينده نوشت: «با توجه به ضعف مفرط اصلاح طلبان و نتايج انتخابات گذشته (شوراها و مجلس) ترديد خاتمي براي كانديداتوري مجدّد، كاملاً بجاست. . . از دوره هاي تصدي خاتمي بر مسند رياست جمهوري نيز بخوبي ياد نمي شود. او در اواخر رياست جمهوري اش يك آدم ضعيف قلمداد مي شد و طرفدارانش به علت ناكامي وي، در ايجاد اصلاحات اجتماعي و سياسي چشمگير مأيوس شده بودند. »2 اگرچه خاتمي بعدها اعلام كرد كه هيچ گاه دچار ترديد نبوده است، ولي سرانجام ورود و خروج خاتمي به عرصه انتخابات دهم آن را ثابت مي كرد.
نام ميرحسين موسوي، آخرين نخست وزير كشور از سال 76 به عنوان نامزد احتمالي رياست جمهوري بر زبانها افتاد. برخي از شخصيتهاي سياسي مانند كروبي بارها از وي براي كانديداتوري در انتخابات هفتم دعوت نمودند، ولي هربار در اندك زماني با اعلام عدم تمايل وي به نامزدي خاتمه مي يافت. اما موسوي براي انتخابات دهم، حضور جدّي تري پيدا كرد.
خاتمي كه بارها در جلسات مختلف از موسوي براي آمدن در صحنه انتخابات دهم دعوت كرده بود، با تأكيد نسبت به عدم رقابت خود با موسوي اطمينان مي داد و از رايزني براي حضور خويش يا ميرحسين موسوي دم مي زد و در مصاحبه ها و نطقها همه روزه اين جمله از سوي خاتمي و موسوي بيان مي شد كه «اگر او بيايد من نمي آيم و يا اگر من بيايم او نمي آيد». 3
در حالي كه بسياري از اصلاح طلبان ميرحسين موسوي و خاتمي را نزديك به هم ارزيابي مي كردند، و برخي محافل سياسي از تلاش خاتمي براي كانديداتوري موسوي خبر مي دادند، 4 اما در اوّلين روز دهه فجر، سيد محمد خاتمي سخناني را مطرح كرد كه عده اي از اصلاح طلبان آن را نشانه انصراف موسوي از كانديداتوري دانستند. خاتمي گفت: «متأسفانه مهندس موسوي هنوز به تصميم نرسيده اند و در اين زمينه تأملاتي دارد، معتقدم طولاني شدن اين مسأله به نفع هيچ كس نيست و يك نوع ناراحتي، نگراني و دلهره در جامعه ايجاد مي شود. اگر مهندس موسوي به هر دليلي نيايد، من با اين كه مشكلات راه را رصد كرده ام و مي دانم، بايد دل به خدا بسپارم و در عرصه بيايم. »5
در شرايطي كه موسوي هنوز نظر نهايي خود را درباره نامزدي اعلام نكرده بود، خاتمي در حاشيه افتتاح سايت مجمع روحانيون مبارز و يك روز قبل از آغاز تعطيلات 5 روزه مطبوعات به مناسبت 22 بهمن و اربعين حسيني، قصد قطعي خود را براي نامزدي به صورت رسمي اعلام كرد. خاتمي كه در گذشته گفته بود «عطاي قدرت را به لقايش بخشيدم» دوباره براي رسيدن به كرسي رياست جمهوري اعلام حضور كرد.
خاتمي با بيان اين كه «مي آيم اما آمدنم جاي كسي را تنگ نمي كند»6 براي ورود به عرصه نامزدي انتخابات دهم دو پيش شرط را اعلام كرد؛ پيش شرط اوّل اين كه بتوانم با ملّت بر سر خواسته هايشان تفاهم كنم. به اعتقاد من خواست قلبي و تاريخي مردم ايران، آزادي و پيشرفت و عدالت است. در عين سازگاري اين امور با دين و ارزشهاي معنوي و فرهنگي و اين همان گفتمان اصيل اصلاح طلبي است كه در آينده تلاش مي كنم به صورت مدون آن را به جامعه ارائه نمايم. اگر بر سر اين موضوع بتوانم با جامعه به تفاهمي روشن دست يابم و اين خواسته ها در ميان اقشار مختلف جامعه جنبه خودآگاهي يابد به پيش شرط نخست خود دست يافته ام. پيش شرط دوم؛ با ساز و كارهاي موجود تا چه حد امكان عملي كردن برنامه ها براي رئيس جمهوري فراهم است؟ اگر واقعاً امكان اجراي برنامه ها وجود نداشته باشد و موانعي بر سر راه قرار گيرند، ارائه بهترين و كاملترين برنامه به مردم نيز اغوا و فريب مردم است. »
اعلام نامزدي سيد محمد خاتمي با واكنشهاي متفاوتي همراه شد. بسياري از شخصيتهاي وابسته به جريان دوم خرداد كه مدتها براي اعلام حضور خاتمي لحظه شماري و زمينه سازي كرده بودند، بسيار خوشحال گشته و در پوست خود نمي گنجيدند. آنان خاتمي را تنها فرد شايسته براي پيروزي بر احمدي نژاد و تنها راه نجات كشور! مي دانستند و از او به عنوان ناجي ياد مي كردند.
برخي هم كه سوداي رابطه با آمريكا را در سر مي پروراندند با ذوق زدگي فراوان اعلام كردند « مردم به كسي رأي مي دهند كه بتواند با اوباما كنار بيايد». 7
كانديداتوري خاتمي در خارج از كشور نيز با استقبال روبه رو شد. برخي از شخصيتهاي سياسي كشورها ضمن حمايت از كانديداتوري خاتمي، وي را بهترين بخت ايران براي آشتي با همسايگان و جامعه جهاني و نجات اقتصاد در حال فروپاشي از سياستهاي8 مخرب اقتصادي احمدي نژاد رئيس جمهور كنوني ايران دانستند!» رژيم صهيونيستي كه در اظهارنظرهاي بين المللي محمود احمدي نژاد در نوك پيكان و نقطه سيبل بود، ضمن خوشحالي از كانديداتوري خاتمي، حضور وي را مغتنم دانسته و بيان داشت: «اگر خاتمي بتواند مجدّداً رئيس جمهور ايران شود، شاهد تغييرات تدريجي در سياستهاي خارجي ايران خواهيم بود و اسرائيل اوّلين كشوري است كه اين تغييرات را احساس خواهد كرد. »9 راديو صداي آمريكا از قول يكي از عناصر ضد انقلاب مقيم خارج از كشور گفت: «شركت آقاي خاتمي در انتخابات مي تواند راهي براي خروج ايران از بن بست باشد. »10 اين رسانه آمريكايي از قول امير حسين گنج بخش گفت: «مهمترين عامل در زمينه شركت آقاي خاتمي در انتخابات اين است كه يك اجماعي ميان هواداران به وجود آمده، كه ادامه دولت آقاي احمدي نژاد، خطرات بسيار هولناكي را به همراه خواهد داشت. »11
پس از كانديداتوري خاتمي، ميرحسين موسوي نيز به صورت فعال تري وارد صحنه شد. حضور وي در كنار خاتمي در همايش «دهه چهارم، ضرورت تعامل و تحول» قابل توجه بود. وي كه سالها حاشيه نشيني را برگزيده بود، اينك در كنار خاتمي قرار داشت و برعكس سال 76 كه هيچ گونه تمايلي براي حضور در رقابتهاي انتخاباتي نشان نمي داد، اين بار عزم خود را جزم كرده بود تا حضوري فعال تر داشته باشد.
خاتمي در سخنرانيها و مصاحبه هاي خود انتقادهاي تند و نسبتهاي ناروايي را نثار دولت نهم كرد. وي در يك جنگ رواني در بين طرفداران خود اعلام كرد: «اگر اصلاح طلبان هيچ كانديدايي نداشته باشند، مشخص نيست كه دوره رياست جمهوري احمدي نژاد هشت ساله باشد. »12
خاتمي با حضور در دانشگاه تهران اظهار كرد: «مي خواهيم از عقب ماندگي تاريخي نجات پيدا كنيم و ننگ عقب ماندگي را از تاريخ ملّت ايران پاك كنيم. مي خواهيم خودمان بر سرنوشت خود حاكم شويم . . . در انتخابات رياست جمهوري بايد سراغ كساني برويم كه هم تحول خواه باشند، هم برنامه داشته باشند و هم حساسيتي كه بر ما وجود دارد، روي آنها وجود نداشته باشد. . . بايد سعي شود، كساني كه نمي توان آنان را رد صلاحيت كرد و يا رد صلاحيت آنان هزينه سنگين دارد، در صحنه شركت كنند. اگر اين مشكل نبود، قطعاً افراد باصلاحيتي حضور داشتند كه مي توانستند خدمت بسزايي كنند. »13
سياه نمايي وي در همايش « نفت، توسعه و دموكراسي»، نسبت دادن خروج منافقين از ليست تروريستها از سوي اروپا به عملكرد دولت، انتقاد از سياستهاي اقتصادي دولت و. . . نمونه هايي از اظهارات وي مي باشد.
مهدي كروبي يكي ديگر از نامزدهاي احتمالي اصلاح طلبان كه نامزدي خود را در مهر 87 اعلام كرده بود، از آغاز سفرهاي استاني با هدف حضور در ميان اقشار مختلف مردم و همچنين ارزيابي از ميزان استقبال مردم از وي خبر داد. وي همچنين در خصوص احتمال حضور ميرحسين موسوي در عرصه انتخابات گفت: «از حضور تمام چهره هاي مطرح در عرصه انتخابات استقبال مي كنم زيرا هركدام آنها داراي طرفداراني هستند كه حضورشان در صحنه موجب افزايش حضور مردم مي شود. من چهار سال و دوازده سال پيش (84 و 76) از ميرحسين موسوي دعوت كردم اما براي اين دوره تصميم گرفتم كه به صورت تشكيلاتي عمل كنم و يا خودم و يا فرد ديگري را براي حضور در اين عرصه معرفي نمايم. »14 وي در گفتگو با ايسنا در خصوص اولتيماتوم به گروههاي مختلف اصلاحات براي بيستم آذر و اعلام كانديداي واحد گفت: «بنده اولتيماتومي ندادم. ما خواستيم بلاتكليف نمانيم. ما نماينده مان (گرامي مقدم) را به اين جلسات فرستاديم كه سرانجام قرار شد تا بيستم آذر هر فردي كه قصد حضور در صحنه را دارد، با قبول شرايط، داوطلبي اش را اعلام كند. دليل تأكيد بنده بر موعد بيستم آذر، آن است كه نيروها در ترديد هستند. ما مي خواهيم افراد در صحنه حاضر شوند و كار كنند. انسان يا وارد كاري نمي شود يا اين كه جدّي پا به عرصه مي گذارد. »15 كروبي با گذشت زمان از عدم اعلام كانديداتوري برخي شخصيتها گله كرد و بيان داشت: «در شرايط حاضر از كانديداتوري همه افراد استقبال مي كنم اما ادامه بلاتكليفي موجب تزلزل در نيروهاي سياسي و معطل شدن آنهاست. اكنون پس از همه فراز و نشيبها وارد صحنه شده ايم و داوطلب انتخابات رياست جمهوري هستيم. امروز اعلام مي كنم، با فرض حضور يا عدم حضور هر عزيز ديگري همچون آقايان هاشمي، خاتمي، ميرحسين موسوي و نوري، تحت هيچ شرايطي از صحنه كنار نخواهم رفت. براي اين كه اگرها مطرح نباشد. براي اين كه تزلزل به وجود نيايد. هيچ مانعي در تصميم من نخواهد بود، چون شرايط به گونه اي است كه هرگونه اما و اگر جز تزلزل چيز ديگري نصيب نخواهد كرد. پس مطمئن باشيد من در هر صورت در صحنه خواهم ماند و منتظر مذاكره و بحثهاي اين چنيني نخواهم بود و ديگر وارد گفتگوها نمي شويم. »16 كروبي در خصوص اظهارات خاتمي مبني بر اين كه يا من مي آيم يا موسوي گفت: «اگر اسم مرا نياورد اشكالي ندارد و لازم هم نيست كه بياورد. . . وقتي آدم انديشه و تفكري دارد بايد آن را بگويد. خاتمي برادر، دوست و رفيق من است. » وي در مورد كناره گيري اش در صورت حضور خاتمي يا موسوي گفت: «من نمي خواهم اسائه ادب كنم. بايد اين سؤال از اين عزيزان (خاتمي و موسوي) بپرسيد، من كه چهار ماه پيش اعلام حضور كردم!»17 از سوي ديگر ميرحسين موسوي با انجام مصاحبه اي كه در سايت كلمه متعلق به حاميان موسوي منتشر شد و در آن به تبيين ديدگاههاي اقتصادي پرداخت، سكوت بيست ساله خود را شكست.
گرچه برخي از فعالان سياسي حضور موسوي را مديون شعارهاي عدالت طلبانه و موج عدالت خواهي دولت نهم دانسته و اذعان داشتند كه او به هيچ وجه نمي توانست در دو دولت قبل به صحنه بيايد، زيرا اصلاً فضا و شرايط براي فكر و انديشه هاي وي فراهم نبود،18 اما وي از سوي برخي جريانات سياسي كه فاقد پايگاه مردمي بودند، به عنوان برگ برنده محسوب شد. لذا زمينه حضور وي نيز در عرصه رقابتهاي انتخاباتي رياست جمهوري مهيا گرديد. نجفقلي حبيبي (رئيس سابق دانشگاه علامه طباطبايي) حضور موسوي در انتخابات را پربركت و تداعي كننده يك سلسله مفاهيم ارزشمند توصيف كرد. 19 علي صالح آبادي (عضو شوراي عالي حزب همبستگي) ميرحسين موسوي را مديري توانا براي عبور از بحرانها دانست. 20 مرتضي حاجي (وزير آموزش و پرورش دولت اصلاحات) نيز ضمن تأكيد بر جلوگيري از اختلاف در رفتار و گفتار ميان ياران اصلاحات، حضور موسوي در عرصه انتخابات را مثبت ارزيابي كرد. 21 آذر منصوري (معاون سياسي حزب مشاركت) در گفتگو با ايلنا گفت: «افكار ميرحسين موسوي به خاتمي نزديك است. »22 هدايت آقايي (عضو شوراي مركزي حزب كارگزاران) نيز در گفتگو با ايلنا بيان داشت: «موسوي گفتمان خاص خود را دارد اما شالوده فكري ايشان اصلاح طلبي است و بخش عمده اي از اصلاح طلبان هم از او حمايت مي كنند. »23 همچنين مجمع نيروهاي خط امام به دبير كلي حجه الاسلام سيد هادي خامنه اي از نامزدي ميرحسين موسوي حمايت كرد. 24
محسن نريمان (عضو فراكسيون خط امام مجلس هشتم) در گفتگو با سايت خبري پارلمان نيوز گفت: «موسوي مي تواند جايگاه ايران در دنيا را بازسازي كند. »25 عليرضا علوي تبار (عضو حزب مشاركت) در نشست اين حزب تحت عنوان (اصلاحات و انتخابات دهم ) در خصوص آمدن موسوي گفت: «گرچه ممكن است موسوي سقف خواسته هاي ما نباشد، ولي خروج از وضعيت فعلي با انتخاب ايشان ميسر مي شود. »26
اما از سوي ديگر برخي جريانات سياسي كه دل در گرو خاتمي داشتند به كانديداتوري موسوي روي خوش نشان ندادند. محسن آرمين (سخنگوي سازمان مجاهدين) در اين باره گفت: «ضمن احترام به ديگر كانديداهاي اصلاح طلب و مستقل، كماكان از خاتمي حمايت كرده و او را مطلوب ترين و مناسب ترين كانديدا در جمع اصلاح طلبان مي دانيم. »27 برخي ديگر نيز بر اين باور بودند كه آمدن ميرحسين هيچ تأثيري و خللي به كانديداتوري خاتمي وارد نخواهد كرد. ميرحسين موسوي در ديدارهاي جداگانه اي با كروبي و خاتمي ديدار و گفتگو كرد. خاتمي در ديدار با موسوي، از عدم رقابت با موسوي خبر داد. 28 خاتمي كه همواره از موسوي حمايت مي كرد و آمدن او را غنيمت مي دانست، پس از گذشت يك هفته از اعلام كانديداتوري موسوي، از نامزدي خود در انتخابات رياست جمهوري انصراف داد و به نفع موسوي كنار رفت. سيد محمد خاتمي در بيانيه خود براي انصراف از كانديداتوري تأكيد كرد: «اينك در آستانه دهمين دوره رياست جمهوري بار ديگر همه ما ايرانيان در برابر آزمايشي مهم قرار گرفته ايم. آنچه مي تواند اميد به آينده بهتر را زنده نگهدارد، حضور آگاهانه، مسؤولانه و فراگير ملّت است كه هر مانعي را از پيش رو برخواهد داشت و من نيز در هر شرايطي نقش و وضع خود را جدا از نقش و وضع ملّت شريف ندانسته و نمي دانم. و در تمام دوران مسؤوليت رسمي و پس از آن، ضمن تأكيد بر آرمانهاي والاي انقلاب همچنان در راه تقويت جامعه مدني و تبيين گفتمان اصلاحات در متن جامعه از هيچ كوششي دريغ نكرده و نخواهم كرد. درخواستهاي گسترده اقشار مختلف و وسيع مردم در سراسر كشور مرا برآن داشت كه با وجود همه مشكلات، تنگناها و موانع به عنوان نامزد اين دوره انتخابات اعلام حضور كنم. در حالي كه پيش از آن گفته بودم ترجيح من چنين است تا در موقعيتي غير از مسؤوليت رياست جمهوري، دين خود را به مردم و كشور بپردازم و بر اين باور بودم ديگراني كه شايسته اند در عرصه حاضر و فعال باشند. به حمدالله قبل از من بزرگاني اعلام حضور كردند و اينك جناب آقاي مهندس ميرحسين موسوي هرچند دير، آمادگي خود را براي نامزدي به طور رسمي اعلام كرده اند. ضمن سپاس فراوان از همه محبتهايي كه از دوستداران اسلام و ايران از جمله تشكلهاي مختلف و نخبگان و انديشمندان و هنرمندان و بالاتر از همه از سوي توده هاي پرشور مردم در سراسر ميهن عزيز نصيب من شده است و نشانه اين شكوه پر شكوه را همگان در سفر كوتاه من به استان هاي فارس، كهكيلويه و بوير احمد و بوشهر ديدند و بخصوص با تشكر از نسل جوان و بيداردل كه شور و شعور تأمل برانگيز خود را بيش از پيش نشان دادند، اعلام مي كنم كه به ياري پروردگار همچنان و همواره در كنار مردم از عزّت اسلامي، عظمت ايران و سربلندي ايراني در همه حال و در همه جا در حد توان خود دفاع كرده و خواهم كرد. ضمن تأكيد بر اين نكته كه ما بايد ميدان و عرصه انتخابات را از بازيگراني كه چشم به تفرقه نيروهاي اصلاح طلبي و خواستار تغيير دوخته اند بگيريم و همه تلاش خود را براي برگزاري انتخاباتي آزاد و سالم معطوف كنيم؛ انصراف خود را از نامزدي در انتخابات دهمين دوره رياست جمهوري اعلام مي دارم. اما همچنان با همه توان با فعاليت مستمر و حضور در صحنه اجتماع لحظه اي از آرمانهاي مردم و مسؤوليت خود در برابر آنان فاصله نخواهم گرفت. »29 وي در ادامه از موسوي و كروبي خواست كه صحنه انتخابات را مديريت كنند وي افزود: «به برادران عزيزم آقايان كروبي و موسوي نيز صميمانه عرض مي كنم كه مدبرانه و دلسوزانه صحنه را با تفاهم چنان مديريت كنند كه خداي ناخواسته به تفرقه و تشتت نينجامد و مي دانم اين عزيزان همه تلاش خود را در اين راه به كار خواهند برد ان شأالله. »30
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1- آفتاب يزد، 20/8/.1387
2- ايران، 29/7/.1387
3- آفتاب يزد، 1/11/.1387
4- مردم سالاري، 1/10/.1387
5- آفتاب يزد، 13/11/.1387
6- همان، 21/11/.1387
7- محمدعلي ابطحي، روزنامه كيهان، اسفند .1387
8- روزنامه آمريكايي بوستون كلوب، روزنامه كيهان، اسفند .1387
9- روزنامه يديعوت آحارنوت.
10- كيهان، 19/12/.1387
11- همان.
12- همان، 25/8/.1387
13- آفتاب يزد، 26/9/.1387
14- آفتاب يزد، 3/9/.1387
15- همان، 20/9/.1387
16- آفتاب يزد، 25/9/.1387
17- همان، 29/9/.1387
18- ايران ( محمدرضا باهنر)، 7/2/.1388
19- آفتاب يزد، 21/12/.1387
20- همان، 24/12/.1387
21- همان.
22- همان، 3/9/.1387
23- همان، 28/12/.1387
24- اعتماد ملي، 26/12/.1387
25- آفتاب يزد، 14/2/.1388
26- همان، 22/2/.1388
27- كيهان، اسفند .1387
28- همان.
29- آفتاب يزد، 28/12/.1387
30- همان.
پاورقي