Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA MicrosoftInternetExplorer4 <! /* Font Definitions */ @font-face {font-family:Wingdings; panose-1:5 0 0 0 0 0 0 0 0 0; mso-font-charset:2; mso-generic-font-family:auto; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:0 268435456 0 0 -2147483648 0;} @font-face {font-family:"Cambria Math"; panose-1:2 4 5 3 5 4 6 3 2 4; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:roman; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:-1610611985 1107304683 0 0 159 0;} @font-face {font-family:Tahoma; panose-1:2 11 6 4 3 5 4 4 2 4; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:swiss; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:1627400839 -2147483648 8 0 66047 0;} @font-face {font-family:"B Nazanin"; panose-1:0 0 4 0 0 0 0 0 0 0; mso-font-charset:178; mso-generic-font-family:auto; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:8193 -2147483648 8 0 64 0;} @font-face {font-family:"B Lotus"; panose-1:0 0 4 0 0 0 0 0 0 0; mso-font-charset:178; mso-generic-font-family:auto; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:8193 -2147483648 8 0 64 0;} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-unhide:no; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman","serif"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} h1 {mso-style-unhide:no; mso-style-qformat:yes; mso-style-link:"Heading 1 Char"; mso-margin-top-alt:auto; margin-right:0cm; mso-margin-bottom-alt:auto; margin-left:0cm; mso-pagination:widow-orphan; mso-outline-level:1; font-size:24.0pt; font-family:"Times New Roman","serif"; font-weight:bold;} p.MsoFootnoteText, li.MsoFootnoteText, div.MsoFootnoteText {mso-style-name:"Footnote Text\, Char"; mso-style-noshow:yes; mso-style-unhide:no; mso-style-link:"Footnote Text Char\, Char Char"; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:"Times New Roman","serif"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; mso-bidi-font-family:"B Lotus"; mso-bidi-language:FA;} p.MsoHeader, li.MsoHeader, div.MsoHeader {mso-style-unhide:no; mso-style-link:"Header Char"; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; tab-stops:center 216.0pt right 432.0pt; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman","serif"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} p.MsoFooter, li.MsoFooter, div.MsoFooter {mso-style-priority:99; mso-style-unhide:no; mso-style-link:"Footer Char"; margin:0cm; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; tab-stops:center 216.0pt right 432.0pt; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman","serif"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} span.MsoFootnoteReference {mso-style-noshow:yes; mso-style-unhide:no; vertical-align:super;} a:link, span.MsoHyperlink {mso-style-unhide:no; color:blue; text-decoration:underline; text-underline:single;} a:visited, span.MsoHyperlinkFollowed {mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; color:purple; mso-themecolor:followedhyperlink; text-decoration:underline; text-underline:single;} p {mso-style-unhide:no; mso-margin-top-alt:auto; margin-right:0cm; mso-margin-bottom-alt:auto; margin-left:0cm; mso-pagination:widow-orphan; font-size:12.0pt; font-family:"Times New Roman","serif"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman";} span.Heading1Char {mso-style-name:"Heading 1 Char"; mso-style-unhide:no; mso-style-locked:yes; mso-style-link:"Heading 1"; mso-ansi-font-size:24.0pt; mso-bidi-font-size:24.0pt; mso-font-kerning:18.0pt; font-weight:bold;} span.FootnoteTextChar {mso-style-name:"Footnote Text Char\, Char Char"; mso-style-noshow:yes; mso-style-unhide:no; mso-style-locked:yes; mso-style-link:"Footnote Text\, Char"; font-family:"B Lotus"; mso-bidi-font-family:"B Lotus"; mso-bidi-language:FA;} span.addmd {mso-style-name:addmd; mso-style-unhide:no;} p.p1, li.p1, div.p1 {mso-style-name:p1; mso-style-unhide:no; margin-top:6.25pt; margin-right:0cm; margin-bottom:4.4pt; margin-left:0cm; text-align:right; mso-pagination:widow-orphan; font-size:7.0pt; font-family:"Tahoma","sans-serif"; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; color:#003366; font-weight:bold;} span.FooterChar {mso-style-name:"Footer Char"; mso-style-priority:99; mso-style-unhide:no; mso-style-locked:yes; mso-style-link:Footer; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt;} span.HeaderChar {mso-style-name:"Header Char"; mso-style-unhide:no; mso-style-locked:yes; mso-style-link:Header; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:12.0pt;} .MsoChpDefault {mso-style-type:export-only; mso-default-props:yes; font-size:10.0pt; mso-ansi-font-size:10.0pt; mso-bidi-font-size:10.0pt;} /* Page Definitions */ @page {mso-footnote-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/YAALI~1/LOCALS~1/Temp/msohtmlclip1/01/clip_header.htm") fs; mso-footnote-continuation-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/YAALI~1/LOCALS~1/Temp/msohtmlclip1/01/clip_header.htm") fcs; mso-endnote-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/YAALI~1/LOCALS~1/Temp/msohtmlclip1/01/clip_header.htm") es; mso-endnote-continuation-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/YAALI~1/LOCALS~1/Temp/msohtmlclip1/01/clip_header.htm") ecs;} @page Section1 {size:21.0cm 842.0pt; margin:2.0cm 2.0cm 2.0cm 2.0cm; mso-header-margin:35.45pt; mso-footer-margin:35.45pt; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1; mso-footnote-numbering-restart:each-page;} /* List Definitions */ @list l0 {mso-list-id:18167385; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:1771836060 67698689 67698703 805204706 67698689 67698691 67698693 67698689 67698691 67698693;} @list l0:level1 {mso-level-number-format:bullet; mso-level-text:; mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt; font-family:Symbol;} @list l0:level2 {mso-level-tab-stop:72.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l0:level3 {mso-level-start-at:2; mso-level-number-format:arabic-alpha; mso-level-text:"%3\)"; mso-level-tab-stop:108.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l1 {mso-list-id:79714582; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:-230377920 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l1:level1 {mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l2 {mso-list-id:133648637; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:2025359676 67698689 67698691 67698693 67698689 67698691 67698693 67698689 67698691 67698693;} @list l2:level1 {mso-level-number-format:bullet; mso-level-text:; mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt; font-family:Symbol;} @list l3 {mso-list-id:192839660; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:336520430 656438168 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l3:level1 {mso-level-start-at:5; mso-level-number-format:arabic-alpha; mso-level-text:"%1\)"; mso-level-tab-stop:13.95pt; mso-level-number-position:left; margin-left:13.95pt; text-indent:-18.0pt;} @list l4 {mso-list-id:347564779; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:663369414 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l4:level1 {mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l5 {mso-list-id:412093179; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:-738147710 67698689 67698691 67698693 67698689 67698691 67698693 67698689 67698691 67698693;} @list l5:level1 {mso-level-number-format:bullet; mso-level-text:; mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt; font-family:Symbol;} @list l6 {mso-list-id:423041988; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:-711801264 -1668525824 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l6:level1 {mso-level-start-at:8; mso-level-number-format:arabic-alpha; mso-level-text:"%1\)"; mso-level-tab-stop:22.95pt; mso-level-number-position:left; margin-left:22.95pt; text-indent:-18.0pt;} @list l7 {mso-list-id:785657284; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:-202704846 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l7:level1 {mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l8 {mso-list-id:787697228; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:-490856342 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l8:level1 {mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l9 {mso-list-id:865022872; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:1380513004 67698689 67698703 67698693 67698689 67698691 67698693 67698689 67698691 67698693;} @list l9:level1 {mso-level-number-format:bullet; mso-level-text:; mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt; font-family:Symbol;} @list l9:level2 {mso-level-tab-stop:72.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l10 {mso-list-id:893663466; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:815017588 67698703 67698689 67698703 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l10:level1 {mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l10:level2 {mso-level-number-format:bullet; mso-level-text:; mso-level-tab-stop:72.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt; font-family:Symbol;} @list l10:level3 {mso-level-tab-stop:117.0pt; mso-level-number-position:left; margin-left:117.0pt; text-indent:-18.0pt;} @list l11 {mso-list-id:1108695982; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:494939512 67698689 67698689 67698693 67698689 67698691 67698693 67698689 67698691 67698693;} @list l11:level1 {mso-level-number-format:bullet; mso-level-text:; mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt; font-family:Symbol;} @list l11:level2 {mso-level-number-format:bullet; mso-level-text:; mso-level-tab-stop:72.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt; font-family:Symbol;} @list l11:level3 {mso-level-number-format:bullet; mso-level-text:; mso-level-tab-stop:108.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt; font-family:Wingdings;} @list l12 {mso-list-id:1283342517; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:-1655902428 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l12:level1 {mso-level-tab-stop:32.2pt; mso-level-number-position:left; margin-left:32.2pt; text-indent:-18.0pt;} @list l13 {mso-list-id:1362321068; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:1976731302 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l13:level1 {mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l14 {mso-list-id:1400636946; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:513423922 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l14:level1 {mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l15 {mso-list-id:1492133358; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:-1103704838 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l15:level1 {mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l16 {mso-list-id:1666783385; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:-1719884210 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l16:level1 {mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt;} @list l17 {mso-list-id:1734960519; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:1694668334 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l17:level1 {mso-level-tab-stop:117.0pt; mso-level-number-position:left; margin-left:117.0pt; text-indent:-18.0pt;} @list l18 {mso-list-id:2127892451; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:1865724534 67698689 67698691 67698693 67698689 67698691 67698693 67698689 67698691 67698693;} @list l18:level1 {mso-level-number-format:bullet; mso-level-text:; mso-level-tab-stop:36.0pt; mso-level-number-position:left; text-indent:-18.0pt; font-family:Symbol;} ol {margin-bottom:0cm;} ul {margin-bottom:0cm;} >

تبیین منازعات قومی بر اساس تئوری‌های مداخله نگاهی به تهدیدات نرم ایالات متحده امریکا علیه جمهوری اسلامی ایران

مهسا ماه‌پیشانیان [1]

چکیده

مطالعات قومی به ویژه منازعات قومی در حوزه روابط بین‌الملل مبحثی بسیار جدید است. حاکم بودن پارادایم واقع‌گرایی بر روابط بین‌الملل، توجه به این متغیر بسیار تأثیرگذار را در سطح سیاست داخلی و بین‌المللی تحت‌الشعاع قرار داده است. در واقع به طور خاص از دهه1990 بود که گروه‌های قومی به عنوان یکی از بازیگران سطح خرد در کنار انبوهی از بازیگران در حاشیه مانده (در مطالعات روابط بین‌الملل) توجه تحلیل‌گران و صاحب‌نظران روابط ‌بین‌الملل را به خود مشغول داشت. در حال حاضر، با تغییر دیدگاه دگرامنیتی امریکا از شوروی به اسلام سیاسی و در رأس آن جمهوری اسلامی ایران پس از حوادث 11 سپتامبر، استفاده تاکتیکی از قومیت‌ها بسیار اهمیت یافته است. بر این اساس امریکا تلاش دارد تا در چارچوب جنگی نرم با بهره‌برداری از مسئله قومیت‌های ایرانی به مقابله با ایران بپردازد. بر این اساس، مقالة حاضر بر این فرض مبتنی است که برخورد سخت‌افزارانه، امنیتی و سیاسی با گروه‌های قومی سبب افزایش احساس محرومیت سیاسی و اقتصادی در آنها می‌شود. این مسئله احساس رضایت، حساسیت، اعتماد و مشارکت سیاسی قومیت‌ها، توان سیاست‌سازی دولت در زمینه حفظ یکپارچگی، انسجام و هویت ملی را کاهش داده، زمینه بهره‌برداری فرصت‌طلبانة کشورهای بیگانه را فراهم می‌آورد.

واژگان کلیدی: قومیت، منازعه قومی، تهدیدات نرم، سیاسی و امنیتی شدن مسائل قومی.

بسیاری از نظریه‌پردازان روابط بین‌الملل، با در نظر گرفتن دولت در نقش بازیگری واحد که منافع ملی و روابط بین‌المللی را به ‌عنوان تعامل کشورهای حاکم تعقیب می‌کند، محیط سیاسی داخلی اکثر کشورها را نادیده می‌گیرند. برای نمونه، رئالیست‌ها بر این تصورند که دولت مرکزی اطاعت و فرمانبرداری گروه‌های متفاوت تحت حاکمیت خود را فرمان داده، از این‌رو تحولات در داخل مرزهای خود را کنترل می‌کند (والتز، 1990؛ مرشایمر، 2001). منازعات بین‌المللی نیز تا حد زیادی به‌ عنوان درگیری‌هایی میان دولت‌ها شناخته می‌شود که بازیگران دولتی در آن دخالت می‌کنند. با وجود این‌، منازعات مسلحانه داخلی شایع‌تر از درگیری‌های میان‌دولتی است. از پایان جنگ دوم جهانی به ‌بعد، بیشتر جنگ‌ها در حوزة منازعات داخلی بوده‌اند، روندی که پس از جنگ سرد تشدید هم شد. بین‌ سال‌های 1989 تا 1994، بیش از 99 درگیری داخلی به وقوع پیوسته که 80 هزار کشته بر جای گذاشته است (والرشتاین و سولنبرگ، 2001). بیشتر این منازعات داخلی از ابعاد قومی بارزی برخوردار بودند. آنچه از آن به ‌عنوان "دولت ورشکسته" یاد می‌شود، یعنی سقوط دولت مرکزی و ناتوانی آن برای کنترل سرزمین تحت کنترل خود، تا حد زیادی نتیجه منازعات قومی داخلی و نه جنگ‌های میان‌دولتی بوده است (کمیسیون کارنگی، 1997).

افزون ‌بر این، مرور تحولات سیاسی جهان نشان می‌د‌هد که در آغاز قرن بیستم، قومیت و ملی‌گرایی قومی منشاء رخداد‌ها و چالش‌های داخلی و بین‌المللی پرشماری بوده‌اند که ضمن بر‌هم‌ زدن ثبات سیاسی و یکپارچگی سرزمینی دولت‌ها، به ایجاد و تشدید بحران‌های بین‌المللی مانند جنگ اول جهانی انجامیده‌اند. فروپاشی امپراتوری‌های بزرگی مانند اتریش، مجارستان و عثمانی و پیدایش دولت‌های جدیدی بر مبنای ناسیونالیسم قومی، حکایت از اهمیت این متغیر در معادلات قدرت در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی دارد.

روند یاد شده بر اثر بروز جنگ دوم جهانی و در پی آن تکوین جنگ سرد متوقف شد. در این دوره امور بین‌الملل از منظر نظام دوقطبی و رقابت دو اَبَرقدرت امریکا و شوروی نگریسته می‌شد و رخدادهای مناطق پیرامونی تحت نفوذ‌ مانند خاورمیانه، تحت‌الشعاع این متغیر قرار می‌گرفت. نظریه‌های مسلط آن دوره مانند واقع‌گرایی و نوواقع‌گرایی، استقلالی برای مناطق قائل نبوده، ترتیبات امنیت منطقه‌ای و روابط قدرت‌های کوچک و بزرگ مناطق پیرامونی را تابعی از متغیر ساختار نظام بین‌المللی و مناسبات اَبَرقدرت‌ها می‌دانستند؛ به‌ گونه‌ای که حتی آغاز دوران استعمار‌زدایی و استقلال کشورهای افریقایی و آسیایی یا مستعمرات سابق ـ که عنوان جهان سوم و جنوب به خود گرفتند و در میان آنها متغیر قومیت به ‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع بی‌ثباتی داخلی و عامل ایجاد یا تشدید منازعات میان کشورها اثر می‌نهاد ـ نیز موجبات جلب حساسیت به این عامل را در عرصه مطالعات منطقه‌ای و سیاست خارجی فراهم نکرد.

در همین زمینه مایکل براون، تحلیل‌گر مسائل قومی می‌نویسد که تا این اواخر نظریه‌پردازان روابط بین‌الملل و تحلیل‌گران مطالعات استراتژیک، توجه چندانی به علل بروز درگیر‌ی‌های قومی و اجتماعی و پیامدهای آنها برای جامعه بین‌الملل نکرده‌‌اند. این امر سه علت دارد: نخست، پس از دوران جنگ سرد حاکمیت استبدادی، مشکلات قومی در اروپا و شوروی را سرکوب کرده بود. البته در برخی از نقاط آسیای مرکزی و شرقی و افریقا نیز وضع چنین بود. این امر اگرچه تلخ بود، مناطقی وسیع از جهان را از ثبات بسیار زیادی برخوردار نموده بود. دوم، جدی‌ترین تهدید برای امنیت بین‌المللی در طول دوران جنگ سرد، مقابلة شرق و غرب بود که به جنگ هسته‌ای منجر می‌شد. بنابراین طبیعی بود که بسیاری از دانشمندان و تحلیل‌گران، اندیشه و توان خود را صرف این‌ مسئله می‌کردند. سوم، حرکت در مسیر وحدت اقتصادی و سیاسی اروپا به ‌دلیل وابستگی روزافزون کشورها به یکدیگر، در بسیاری این تصور را به‌ وجود آورد که به‌ تدریج هویت‌های قومی و ملی و در نتیجه جنگ‌ها و درگیری‌ها از میان خواهند رفت (براون، 1996).

در دهه1990 با وقوع حوادثی مانند فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، تجزیه خونین یوگسلاوی سابق و تجزیه کشور چکسلواکی- که به ‌سرعت ابعاد بین‌المللی یافته، با توجه به تأثیرات بر امنیت بین‌المللی به دستور کار سیاست خارجی کشورهای آسیایی، اروپایی و امریکا بدل شدند ـ تحلیل‏گران سیاسی توجه بیشتری به مباحث قومی مبذول داشتند. در این دوره، ملی‌گرایی قومی به الگویی برای توضیح و تبیین پیدایش دولت‌های جدید و بروز چالش‌های نوین در مناطق مختلف جهان تبدیل شد. در میانه دهه1990 لیچفارت، پژوهشگر مسائل قومی، این دیدگاه را مطرح کرد که گسست‌های قومی به‌ عنوان جدی‌ترین منبع خشونت و منازعه جایگزین جنگ سرد شده است. رابرت ماندل و تد رابرت‌گر نیز منازعات برآمده از ملی‌گرایی قومی را به‌ عنوان کانون بی‌ثباتی و تهدید برای امنیت بین‌الملل یاد می‌کنند (بالمر و سولموز،1380).

بر این اساس، تحولات قومی در آینده به عنوان یکی از گفتمان‏های مسلط در روابط بین‎الملل به تغییراتی در نقشه سیاسی و جغرافیایی برخی از مناطق جهان خواهد انجامید. در حال حاضر می‌توان گفت اعتقاد به عنصر ناسیونالیسم قومی به عنوان عاملی تنش‎زا برای نظام بین‎المللی به تدریج به ادبیات روابط بین‎الملل وارد شده است. منازعات داخلی به ‌ویژه منازعات قومی ـ مذهبی به‌ نحو فزاینده‌ای در حال تبدیل شدن به موضوعات بین‌المللی هستند. از زمان پایان جنگ سرد، منازعات داخلی سهم بیشتری از منازعات جهانی را به خود اختصاص داده است. این مهم می‌تواند ناشی از چندین دلیل باشد:

1.               آنها (منازعات داخلی) اغلب فراتر از مرزها پیش می‌روند و می‌توانند تمامی منطقه را بی‌ثبات کنند. برای مثال می‏توان به منازعات قومی و ملی متعدد در یوگسلاوی اشاره کرد؛

2.      موفقیت گروه‌ها در یک سوی دنیا می‌تواند اغلب الهام‌بخش گروه‌های مشابه در آن سوی دنیا باشد؛

3.      وجود و حضور فزاینده رسانه‌های بین‌المللی این منازعات را در سرتاسر جهان تشدید می‌کند؛

4.      آنهایی که در منازعات داخلی دخالت می‌کنند اغلب در پی استفاده از گردهمایی‌های بین‌المللی و فشار برمی‌آیند تا اهدافشان را پیش ببرند؛

5.      منازعات اغلب منجر به هجوم آوارگان بین‌المللی می‌شود؛ و

6.      گروه‌های درگیر منازعه اغلب روابط قومی، دینی و ملی با گروه‌های ساکن در دولت‌های دیگر دارند.

  اما آنچه نقش گروه‌های قومی در سیاست داخلی را پس از جنگ سرد و به خصوص رخداد 11 سپتامبر 2001 حائز اهمیت نموده، استفاده تاکتیکی امریکا از این گروه‌ها برای معنابخشی به رفتار سلطه‌طلبانه خود به منظور مقابله با جمهوری اسلامی ایران است. باید به این نکته اشاره کرد که با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پایان یافتن تضاد ایدئولوژیکی و برخورد نظامی، ایالات متحده امریکا دچار بحران معنا شد. از این‌رو، این کشور برای توجیه حضور فراگیر خود در جهان به خصوص خاورمیانه نیازمند "دشمنی تازه" بود که از عهدة توجیه اتخاذ این سیاست برآید. در چنین فضایی جهان اسلام و مقوله "اسلام سیاسی" به مثابة نیاز استراتژیک دولت امریکا مورد توجه قرار گرفت. بر این اساس، جرج بوش بازیگران خاورمیانه را به دو دستة افراطیون و میانه‌روها تقسیم کرد و مسیر مهندسی تغییرات بنیادین در خاورمیانه را از اصلاحات بنیادین به حمایت از آنچه دولت‌های میانه‌رو خوانده مي‌شد در برابر افراطیون تغییر داد و اعلام کرد که عواقب شکست (در عراق) مشخص است: افراط‌گرایان تندروی اسلامی قدرت خواهند گرفت و تجدیدقوا خواهند نمود و آنان برای براندازی دولت‌های میانه‌رو موقعیت بهتری خواهند داشت. از این‌ پس بود که معادلات مهندسی تحولات بنیادین در خاورمیانه تغییر کرد، به‌ گونه‌ای ‌که برخورد با جمهوری اسلامی ایران در عراق شدیدتر شد، رابطة ا‌مریکا با گروه‌های سنی و بعثی بهبود یافت، فشارهای امریکا بر دولت‌های عربی به ‌منظور آنچه تغییرات دمکراتیک خوانده می‌شد کمتر گردید و همکاری‌های امریکا و کشورهای عربی به ‌ویژه عربستان در برابر جمهوری اسلامی و گروه‌های مبارز شیعی افزایش یافت و تا حد زیادی و به ‌طور بی‌سابقه مثلث استراتژیک امریکا، رژیم صهیونیستی و عربستان برای مبارزه با جمهوری اسلامی و گروه‌های شیعی شکل گرفت.

مقاله حاضر می‌کوشد ضمن بررسی تعریف قومیت و سیر تحول آن در دوران جنگ سرد و پس از آن با تحلیل مختصر تئوری‌های منازعه قومی به نقش مداخله خارجی در منازعات قومی پرداخته، بر این اساس مسئله قومیت‌های ایرانی را مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار دهد.

تعریف قومیت

مفهوم قومیت در طول زمان به طور مداوم متحول شده و یک سیر تکوینی را سپری کرده است. در ابتدا گروه قومی مفهومی مذهبی داشت و به گروه‌های غیرمسیحی که به مسیحیت نگرویده بودند اشاره داشت. سپس این واژه مفهومی نژادی گرفت و مفهوم مذهبی اولیه خود را از دست داد. ولی بار دیگر در مطالعات قومی شاهد تحول و تکامل معنی گروه‌های قومی هستیم. در این مرحله مفاهیم مذهبی و نژادی گروه‌های قومی کم‌رنگ شده و معنی فرهنگی به خود می‌گیرد و در آن مفهوم قومیت، گسترده شده و شامل گروه‌های نژادی، زبانی و مذهبی می‌شود. به این معنی همه گروه‌هایی که از لحاظ زبان، مذهب، رنگ، پوست و نژاد با گروه‌های دیگر جامعه تفاوت داشته باشند، گروه‌های قومی قلمداد می‌شوند (احمدی، 1378).

ماکس وبر به تعریفی از قومیت پرداخته که مورد پذیرش و استفاده بسیاری از محققان قرار گرفته است. طبق نظر وی گروه‌های قومی آن گروه‌های انسانی‌اند که یک باور ذهنی نسبت به اصل و نسب مشترکشان را به خاطر شباهت‌های فیزیکی یا سنت‌ها و یا به خاطر سرگذشت‌های استعمار یا مهاجرت می‌پذیرند، این باور باید در صورت‌بندی گروه دارای اهمیت باشد، به علاوه این اهمیت ندارد که آیا یک روابط خونی مشخص وجود دارد (وبر، 1978).

بدین‌گونه ماکس وبر نیز با تأکیدی که بر عناصر فرهنگی دارد، خون و نژاد را چندان مهم تلقی نکرده است. بروس کوئن نیز از دیدگاهی جامعه‌شناسانه و در نگاهی مشابه وبر، در تعریف گروه قومی می‌گوید «گروه قومی گروهی است که اعضای آن ویژگی‌های فرهنگی یکسانی دارند.» (کوئن،1374، ص347). این ویژگی‌ها عبارتند از دین، زبان و ملیت. در تعریف یاد شده باید به این نکته اشاره کرد که گرچه دین و زبان از جمله ملاک‌های اصلی برای تعریف گروه قومی قلمداد می‌شوند، ولی ملیت به عنوان مشخصه گروه قومی، ملاکی مشاجره‌برانگیز است. چرا که اگر چنین ملاکی را قبول نماییم، در گنجاندن گروه‌هایی چون کردها در زمره گروه‌های قومی به مشکل برمی‌خوریم. بنابراین قوم نیز گونه‌ای هویت است و نژاد تنها یکی از این ملاک‌هاست. در مورد قرار گرفتن نژاد به عنوان یکی از ملاک‌های شناسایی گروه قومی باید گفت که از نظر بسیاری به هیچ‌وجه نژاد نمی‌تواند ملاک معتبری برای شناسایی یک گروه قومی باشد. زیرا نخست، امروزه بین اکثر مردم جهان چنان آمیختگی نژادی شدیدی به وجود آمده که تشخیص نژاد گروه قومی را بسیار دشوار ساخته است. دوم، در تقسیم‌بندی‌هایی که از نژادهای مختلف می‌شود، عمده گروه‌های قومی که در مناطق جغرافیایی مختلف ساکن می‌باشند از یک گروه نژادی بوده و لذا این ملاک کاربرد چندانی برای تمییز آنها از یکدیگر نخواهد داشت (رواسانی، 1377) و سوم، تأکید بر ملاک نژاد می‌تواند خطر و مشکلی حاد به وجود آورد و آن خطر برتری‌جویی نژادی و یا به عبارتی خطر رشد دیدگاه نژادپرستانه است. هارلود ایساک به ملاک‌های مشخصه متنوعی برای قومیت اشاره دارد که به طور معمول در بسیاری از فرهنگ‌های لغات بدان ارجاع داده می‌شود. در میان این ملاک‌ها به طور بارز می‌توان به ظاهر فیزیکی، نام، زبان، تاریخ و مذهب اشاره کرد (ایساک، 1975).

آنتونی اسمیت نیز ملاک‌های متنوعی را در تعریف مفهوم گروه قومی به کار می‌برد. قوم در تعریفی کارآمد و کوتاه از نظر وی عبارت است از: «یک جمعیت انسانی مشخص با یک افسانه اجدادی مشترک، خاطرات مشترک، عناصر فرهنگی، پیوند با یک سرزمین تاریخی یا وطن و میزانی از حس منافع و مسئولیت» (اسمیت،1377).

سرانجام در توضیح مفهوم‌بندی‌های قومیت مابین دو مکتب سازه‌انگاری و فطری‌گرا تفاوت وجود دارد. فطری‌گرایان معتقدند که هویت‌های قومی از بدو زایش ثابت هستند. یک فرد بی‌آنکه خود انتخاب کند در متن یک گروه متولد و عضویت آن را پیدا می‌کند. در مقابل سازه‌انگارها معتقدند که نباید به هویت‌ها به صورت امور قطعی نگریست. از نظر اینها افراد هویتشان را در یک بازار اجتماعی انتخاب می‌کنند و یا در واقع در تماس با دیگران هویتشان را می‌سازند (مور، 2002).

کشمکش‌های قومی از دیدگاه تئوری‌های جامعه‌شناسی، روان‌شناسی اجتماعی و علوم سیاسی

رابطه میان دولت و قوم‌گرایی یا کشمکش‌های قومی یکی از عمده‌ترین بحث‌های مربوط به مطالعات قومی- ناسیونالیستی در قرن بیستم بوده است. با وجود این در پژوهش‌های انجام گرفته در مورد ناسیونالیسم یا قومیت، به بحث رابطه میان دولت مدرن و سیاسی شدن پدیده‌ها و کشکش‌های قومی کمتر پرداخته شده است و میزان آثار مربوط به این رابطه در مقایسه با کل بحث‌های موجود در مورد ناسیونالیسم، قومیت و کشمکش‌های قومی چندان چشمگیر نبوده است. اما در بیشتر آثار در تبیین سیاست‌های قومی، نقش دولت مدرن به طور غیرمستقیم در محور بحث بوده است و در تمام بحث‌های مربوط به علل ظهور قوم‌گرایی یا ناسیونالیسم قومی دولت یکی از متغیرهای مهم بوده است. آثار مربوط به رابطه دولت با گروه‌های قومی یا اقوام‌گرایی می‌تواند موضوعات زیر را دربر گیرد:

1.      نقش دولت در سیاسی کردن علایق و نشانه‌های قومی و ایجاد بسیج قومی؛

2.      تأثیر سیاست‌های دولت بر کشمکش‌های قومی یا سیاست‌های قومی؛

3.      نقش دولت در حل منازعات قومی و مهندسی کشمکش‌های قومی؛

4.      رابطه دولت با گروه‌های قومی؛

5.      تأثیر گروه‌های قومی و روابط یا اختلافات قومی بر سیاست‌های دولت؛

6.      دولت به عنوان جایگاه منازعات و رقابت‌های قومی؛

7.      دولت به عنوان ابزار اعمال سلطه قومی یک گروه بر گروه‌های دیگر؛ و

8.      نقش دولت و سیاست‌های آنها در ایجاد نابرابری‌های قومی یا تلاش جهت کاهش این نابرابری‌ها.

با توجه به محورهای یاد شده جامعه‌شناسان، نظریه‌پردازان علم سیاست و روان‌شناسان اجتماعی هر کدام از منظری خاص به بررسی منازعات قومی پرداخته‌اند. برای نمونه، جامعه‌شناسان برای تبیین بحران‌های قومی عمدتاً بر جنبه‌های ساختاری جامعه، انحصار موقعیت‌های عمده اجتماعی، توزیع نابرابر و غیرعادلانه فرصت‌ها و تبعیض اجتماعی تأکید نموده‌اند. تئوری بحران تد رابرت‌گر، نظریاتی همچون تبعیضات قومی گوبوگلو، مبادله پیتربلا، سرایت، استعمار داخلی هشتر، تعصب، پیش‌داوری و خشونت‌های قومی دیوید مایر، نظریه ناکامی- ستیزه‌جویی دولارد و نظریه هویت‌جویی اسمیت از جمله مهم‌ترین تئوری‌های جامعه‌شناسی می‌باشند که به بررسی مسئله قومیت‌ها پرداخته‌اند (صالحی‌امیری، 1385).

نظریه‌پردازان علم سیاست بیشتر بر نقش نخبگان و رهبران فکری و قومی در ایجاد همبستگی و هویت‌سازی قومی و ابعاد سیاسی بحران‌های قومی تأکید داشته و مشارکت سیاسی، مشروعیت نظام سیاسی و علایق قومی را مورد توجه قرار داده‌اند. از جمله مهم‌ترین نظریات سیاسی می‌توان به نظریه دولت- ملت بوئرز، عوامل ذهنی – عینی راتچایلد و شاپفلین، نمادگرایی، هماهنگی گروهی، نظریه آیسمن، تئوری ازل‌گرایی، نظریه استاون هاگن و نظریه آکلائف اشاره نمود. جغرافی‌گرایان قلمرو جغرافیای سیاسی را که هر قوم در آن به سر می‌برند، شکل هندسی کشور، ناهمواری‌ها، ارتفاعات، عوارض طبیعی صعب‌العبور که مانع برقراری ارتباطات میان بخش‌های مختلف کشور می‌گردد و همچنین تفاوت‌های محیطی و تأثیر آنها بر هویت و همبستگی ملی و قومی را مدنظر قرار می‌دهند. روان‌شناسان اجتماعی با متمرکز ساختن توجه خود بر افراد و تعاملات بین گروه‌های کوچک، در پی یافتن شیوه‌هایی هستند که مردم، گروه‌ها و ملت‌ها را به هم نزدیک می‌سازند. تأثیری که احساسات در برانگیختن یا کاهش احساس دلبستگی به گروه دارد نیز در این دیدگاه اهمیتی خاص می‌یابد. همچنین نگرش اقوام و گروه‌ها به ملیت و قومیت خود و دیگران و اینکه احساسات قوم‌مدارانه یا ملی‌گرایانه به چه نحوی در موقعیت‌های مختلف میان افراد و میان گروه‌ها بروز می‌کند، نقطه عزیمت روان‌شناسان اجتماعی در مطالعة چالش‌ها و گرایش‌های قومی است. همچنین در رویکرد روان‌شناسی اجتماعی رابطه فرد با نظام سیاسی، دولت و قومیت خود و مقوله نیاز از جمله مفاهیمی‌اند که مورد توجه قرار دارند (صالحی‌امیری، 1385).

به‌ هر حال، مطالعات صورت‌ گرفته در زمینه علل ریشه‌ای منازعات قومی نگاه‌های مختلفی به این موضوع دارند و آنها را از شورش تا نسل‌کشی طبقه‌بندی می‌کنند. با این ‌حال، می‌توان دو دیدگاه اصلی را در این زمینه مورد توجه قرار داد: پارادایم فرهنگی و پارادایم ساختاری.

پارادایم فرهنگی منازعه قومی را به ‌عنوان یک مسئله "هویت اجتماعی" مدنظر دارد که به‌ واسطه تهدید واقعی یا خیالی پیش ‌روی مرزهای گروه و شیوه زندگی آنها ایجاد می‌گردد. در این‌‌ مورد، «تغییرات ساختاری همچون مدرنیزاسیون تحمیلی یا تغییر رژیم می‌تواند واکنش‌هایی را به ‌لحاظ فرهنگی موجب شود» (رادلف، 2003، ص 250).

پارادایم ساختاری بر این فرض مبتنی است که منازعه قومی اصولاً ربطی به قومیت ندارد بلکه عوامل اقتصادی و سیاسی از جمله سرزمین را دربر می‌گیرد. در این خصوص، ممکن است قومیت برای کسب قدرت اقتصادی و سیاسی یا طبقه‌بندی جوامع یا دولت‌- ملت‌ها در نظام جهانی مورد سوء‌استفاده قرار گیرد. طبقه‌بندی به طور معمول شامل سوءاستفاده از گروه‌های ضعیف‌تر است (رادلف، ، 2003، ص 250).

نقش مداخله خارجی در شکل‌گیری منازعات قومی  

برخی صاحب‌نظران در تحلیل رابطه میان منازعه قومی داخلی و مداخله خارجی، کشورها را به‌ مثابة مجموعه‌ای متشکل از نظام‌های قومی "سلسله‌مراتبی" و "غیرسلسله‌مراتبی" نگریسته و مداخله را با توجه به چنین موضوعی مورد بررسی قرار می‌دهند (نک: شکل 1) (هورویتز، 2000).

نظام سلسله‌مراتبی

در این نظام، یک گروه قومی برتر (گروه قومی در قدرت) و دیگری تابع (گروه قومی در حاشیه) است و گروه‌های تابع تلاش دارند خود را جایگزین گروه‌های برتر ساخته یا موقعیت خود را بدون از بین بردن مشروعیت این سلسله‌مراتب افزایش دهند. سیاست‌های دولتی در چنین نظامی نابرابر بوده و عمدتاً در کشورهایی دنبال می‌شود که ایدئولوژی نژادپرستانه بر آن تسلط دارد. بر اساس این ایدئولوژی که مبنای فلسفی تکثرگرایی نابرابر را تشکیل می‌دهد، میان گروه‌های قومی و نژادی تفاوتی ذاتی وجود دارد. بنابراین گروه‌هایی که بر اساس این ایدئولوژی برتر شناخته می‌شوند، بر دیگر گروه‌ها حق تسلط پیدا می‌کنند. از جمله مواردی که در آن روابط قومی بر اساس چنین الگویی تنظیم شده و یک گروه قومی به صورت اشکال دیگر گروه‌های قومی را کنترل می‌کند می‌توان به رژیم صهیونیستی و افریقای جنوبی (پیش از فروپاشی نظام آپارتاید) اشاره کرد (صالحی‌امیری، 1385).

نظام غیرسلسله‌مراتبی

در این نظام، هیچ‌‌یک از گروه‌های قومی تابع دیگری نیست. آنها استقلال فرهنگی و ساختاری خود را حفظ می‌کنند و دولت نیز از تفاوت‌ها صیانت می‌نماید. همچنین ضوابط و تدابیر سازمانی معینی برای توزیع متناسب پاداش‌های اجتماعی بر اساس قومیت (مساوات قومی) تدارک دیده می‌شود. هرچند شاخصه‌های چنین نظامی در کشورهای مختلف شدت و ضعف دارد (صالحی‌امیری، 1385).

تصویر1: نظام‌های قومی "سلسله‌مراتبی" و "غیرسلسله‌مراتبی"

* پیکان‌ها جهت منازعة قومی را نشان می‌دهند.

ماکس وبر نیز تمایز مشابهی را میان نظام‌های سلسله‌مراتبی و غیرسلسله‌مراتبی ترسیم می‌کند، ولی برای اشاره به آنها به ‌ترتیب از "ساختار کاست" و "هم‌زیستی قومی" استفاده می‌کند (کرث و میلز، 1958). همان‌طور که وبر می‌گوید، در اینجا توزیع مقام و منزلت تفاوتی کلیدی به شمار می‌آید. در نظام‌های سلسله‌مراتبی، توزیع نابرابر منزلت میان گروه‌های برتر و تابع مورد پذیرش بوده و از‌ سوی مجموعة بایدها و نبایدهای رفتاری تقویت می‌شود. در نظام‌های غیرسلسله‌مراتبی چنین برتری‌ای وجود ندارد (هورویتز،2000).

با توجه به این الگو می‌توان اینگونه نتیجه‌گیری کرد که هرچه روابط قومی در یک کشور سلسه‌مراتبی باشد، احتمال اختلافات و منازعات قومی نیز در آن بیشتر خواهد بود و به تبع آن مداخلة کشورهای دیگر نیز بیشتر خواهد شد. بنابراین وضعیت داخلی قومیت‌ها در یک کشور نیز عاملی مهم در احتمال مداخلة خارجی به شمار می‌رود.

امنیتی دیدن مسئله قومیت‌ها و فرصت‌طلبی کشورهای خارجی  برای مداخله

در حوزة مطالعات امنيتى، امنیتی ساختن توسط مكتب كپنهاگ و به ‌ويژه شخص "ويور" براى تشريح يك نظريه امنيتى به‌ كار گرفته شده است. اين نظريه در درجه اول، تأكيد دارد كه امنيتى ساختن به ‌معناى خروج پديده‌ها و يا موضوعات از وضعيت عادى به‌ وضعيت فوق‌العاده است. به بيان ديگر، امنيتى‌ ساختن به ‌معناى خارج كردن پديده‌ها از حوزه سياست‌هاى عادى[2] يا سياست‌هاى عمومى[3] و وارد كردن آنها به حوزه امنيتى است (باری‌بوزان، ال ویور، 1998).

از محتواى اين نظريه مى‌توان استنباط نمود كه امنيتى ساختن پديده‌ها يا موضوعات، بيشتر ناشى از اضطرار است تا اختيار. به بيان ديگر، امنيتى ساختن حكايت از آن دارد كه گوينده يا بازيگر امنيتى‌ساز به اين نتيجه رسيده كه ديگر در شرايط عادى نمى‌تواند با آن پديده مواجه شود و مديريت آن مستلزم اطلاق وضعيت فوق‌العاده به آن پديده است. به بيان ديگر، امنيتى شدن موضوع الزاماً ربطى به‌ وجود تهديد حقيقى ندارد و مى‌تواند از معرفى آن موضوع به عنوان تهديد نشئت گيرد (میشل، 2003).

امنیتی دیدن حقوق قومیت‌ها نیز به همین معنا به کار برده می‌شود. یعنی اینکه حقوق قومیت‌ها به عنوان تهدیدی وجودی در نظر گرفته می‌شود بنابراین حوزه کارآمدی و مسئولیت‌پذیری دولت در برابر آن کاهش یافته و قومیت‌ها قابلیت مذاکره و انعطاف‌پذیری خود را از دست داده، انکار یا سرکوب می‌شوند (تریف، 1383). امنیتی دیدن مسئله قومیت‌ها که به سیاست‌های همانندسازی دولتی منجر می‌گردد سبب پذیرش ارزش‌ها، الگوها و سبک زندگی گروه برتر توسط اقوام و جذب و هضم آنها در بطن گروه برتر می‌شود. همانندسازی ممکن است در اشکال فرهنگی، ساختاری، هویتی، مدنی و رفتاری و به دو روش خشونت‌آمیز و منعطف نمود یابد. در نوع منعطف آن برای کاهش اختلافات فرهنگی و ایجاد حقوق شهروندی برای گروه‌های قومی تلاش می‌کند. اما در بعد خشونت‌آمیز دولت‌ تلاش می‌کند تا با نسل‌کشی، پاکسازی و اخراج، جابه‌جایی اجباری، کنترل جمعیت، فشارهای سخت سیاسی- اجتماعی و غیره گروه‌های قومی را تهدید و آنها را در الگوهای فرهنگی مورد نظر خود هضم کند (صالحی‌امیری، 1385). این شکل از همانندسازی و اِعمال سیاست‌های تک‌فرهنگی نه تنها موجب ناامنی روانی و ذهنی قومیت‌ها می‌شود بلکه کارآمدی و مشروعیت سیاسی دولت مرکزی را کاهش داده، اعتماد، رضایت و مشارکت سیاسی گروه‌های قومی را از بین می‌برد. با توجه به تغییر محیط امنیتی نظام بین‌الملل و اهمیت یافتن بعد نرم‌افزاری امنیت یا همان ظرفیت سیاسی کشورها (ظرفیت سیاسی به عنوان محور اصلی بُعد نرم‌افزاری امنیت خود دارای سه معیار یا محور اساسی است که عبارتند از: "مشروعیت"،"انسجام سیاسی ـ اجتماعی" و "توان سیاسی") نارضایتی سیاسی قومیت‌ها نه تنها می‌تواند بعد نرم‌افزاری امنیت دولت را تهدید کند بلکه می‌تواند زمینة بهره‌برداری فرصت‌طلبانه کشورهای خارجی به بهانه‌های مختلف را فراهم آورد.

علاوه‌ بر این نارضایتی قومیت‌ها می‌تواند زمینه روی آوردن آنها به احزاب پنهانی و شبکه‌های اجتماعی مورد حمایت خارجی را فراهم آورد؛ زیرا به طور طبیعی مسائل و مشکلات داخلى و آسیب‌پذیرى‌‌هاى هر نظام پایگاهی مهم براى شکل‌گیرى تهدیدات نرم حریف به شمار می‌رود. مسائلى مانند چالش در مشروعیت سیاسى و ایدئولوژى سازمان دهنده، فعال شدن شکاف‌هاى اجتماعى، بهره‌بردارى از مسائل قومى و قوم‌گرایى، نابسامانى‌‌هاى فرهنگى و هویتى و... مى‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری جدی تهدید نرم و حتى سخت دشمن باشد. به خصوص اینکه تهدید نرم در حوزه سیاسى در مؤلفه‌هاى مهم دیگری همچون مشارکت سیاسی و القاء حاکمیت دوگانه که به نوبه خود می‌تواند منبع و مبناى مشروعیت را به چالش بکشاند و الگو‌هاى مشارکت را دچار دگرگونى و تحول نماید، داراى کارکرد و اثرگذاری چشمگیری است. مؤثرترین هدف تهدید نرم، متقاعد کردن هرچه بیشتر مردم برای عدم حمایت از نظم موجود به واسطه مخالفت فعالانه یا رد برخورد منفعلانه است. بنابراین تهدیدات نرم سیاسی نیروهای خارجی با تمرکز بر قومیت، علاوه بر تأثیر عمیق بر روابط دولت ـ جامعه و شکل‌گیرى الگوهاى خاص دولت، مى‌تواند معطوف به تضعیف مشروعیت سیاسى و ناکارآیى دولت در بسیج سیاسى گسترده، انحصار‌زدایى از اعمال خشونت دولت و تضعیف هویت ملى فراگیر باشد. در این حالت به اعتقاد لوسین کارویژه‌هاى دولت ـ ملت به واسطه عدم حمایت از سوى یک احساس قوى از ملیت به طور رضایت‌بخش ظاهر و اجرا نمى‌شود.

کاستلز نیز معتقد است وقتى گروه‌های قومى، خود را عضو دولت ملى نمى‌دانند؛ دولت در برابر خشونتى که در ساخت اجتماعى آن جامعه ریشه دارد به صورت روزافزونى آسیب‌پذیر مى‌شود (تریف، 1383). دولت با این تناقض مواجه است که اگر از خشونت استفاده نکند، دیگر دولت محسوب نمى‌شود و اگر از خشونت به طور مداوم استفاده کند، بخش بزرگى از مشروعیت و منابع بسیج خود را از دست مى‌دهد و چنین وضعى نشانگر وضعیت اضطرارى دائمى براى دولت است. این شرایطى است که رابرت ماندل از آن با عنوان کاهش کنترل معنى‌دار حکومت بر نیروهاى اجتماعى و یا حاکمیت ملى دستخوش دگرگونى نام مى‌برد که در آن بازیگران فروملى در حال غصب خیلى از نقش‌هاى سنتى حکومت هستند. به ویژه اگر این بازیگران از حمایت قدرت‌ها یا سازمان‌هاى بین‌المللى خارجى نیز بهره‌مند باشند؛ این روند مى‌تواند تشدید شود. بنابراین دولت توان ایجاد یک احساس مشترک عمومى درباره ارزش‌ها و علایق مشترک ملى خود را از دست می‌دهد. این مسئله می‌تواند زمینه شکل گرفتن بحران یکپارچگی شود. بحران یکپارچگى، توانایى‌ها و منابع داخلى را به تحلیل برده و توان سیاسى کشور را در داخل و خارج فلج مى‌کند (ماندل، 1379).

در مجموع می‌توان عوامل شکل‌گیری منازعات قومی را به صورت ذیل دسته‌بندی کرد:

·        چگونگي ساختار توزيع منابع قدرت اعم از اقتصادي ـ سياسي و فرهنگي در جامعه؛

·        وضعيت گروه‌های قومی با توجه به سه محور ايدئولوژي، سازوكارها و شيوه‌هاي پيگيري مطالبات و پايگاه اجتماعي؛

·        تجربه تاريخي تعاملات و روابط اقوام از نظر سلطه‌گری و سلطه‌پذيری يا فدرالي يا خودمختاري؛

·        واكنش و حساسيت قدرت‌هاي منطقه‌اي و جهاني به موضوع اقوام در يك كشور خاص؛

·        شرايط ژئوپلیتيك يا جغرافياي تركيب قومي در هر جامعه، نسبت جمعيت، سرزمين و همساني قومي با كشورهاي همسايه و نوع شكاف‌‌هاي موجود در جامعه؛

·        روند ملت‌سازي و دولت‌سازي در كشور از نظر طی دوران بحران يا قرار گرفتن در مرحله‌اي خاص؛

·        نوع نگرش دولت مرکزی به مسئله قومیت‌ها و امنیتی دیدن یا ندیدن آن؛ و

·        نوع نگرش و ميزان گرايش اقوام به هويت ملي، منافع ملي و دولت ملي.

در ادامه مسئله قومیت‌ها، منازعات قومی و مداخلات نیروهای خارجی در ایران مورد بررسی قرار می‌گیرد.

تبیین عوامل مؤثر در شکل‌گیری حرکت‌های قومی در ایران

پیش از وارد شدن به بحث قومیت‌ها در ایران باید به این مسئله توجه داشت که تئوری‌هایی که در قسمت‌ پیشین مقاله مورد اشاره قرار گرفتند بیشتر در جوامعی کاربرد پژوهشی دارند که چندقومی‌اند و گروه‌های گوناگون زبانی، مذهبی یا نژادی در درون آن جوامع بیشتر به صورت شبه‌مستقل و برخوردار از پیشینه تاریخی و سرزمینی کامل به حیات خود ادامه می‌دهند. برخی از جوامع افریقایی که بدون پیشینه سیاسی دولت‌داری‌اند از این‌گونه به شمار می‌آیند. این جوامع بیشتر بر محور نظام‌های قبیله‌ای شکل گرفته بودند. تنها طی دو قرن اخیر در اثر تماس با دولت‌های استعمارگر در صدد بنای ساختارهای مدرن سیاسی و اجتماعی برآمده‌اند.

بدین ترتیب تداوم سرزمینی و دولت‌داری نقشی بسیار مهم در ایجاد انسجام اجتماعی دارد. این امر باعث می‌شود که تنوعات فرهنگی، دینی، زبانی و حتی نژادی تحت تأثیر تداوم ساختار سیاسی، وحدت سرزمینی، میراث تمدنی، فرهنگی و ادبی قرار گیرد. تداوم حافظه و ذهنیت تاریخی از بروز کشمکش‌های زبانی یا مذهبی جلوگیری می‌کند و موجب می‌شود تا تلاش‌های گستردة داخلی و خارجی برای تحمیل تضادها و گستراندن کشمکش‌های قومی چندان کارساز نشود (احمدی، 1387). مورد ایران یکی از بهترین نمونه‌های این‌گونه جوامع بوده است.

با وجود این، چنین جوامعی نیز نمی‌توانند از چالش‌های برخاسته از احتمال ایجاد تضادهای قومی مصون باشند. این نوع تضادها ممکن است از دلایل گوناگون ناشی شوند و عوامل و متغیرهای متعددی در ظهور آنها نقش داشته باشند، اما آنچه می‌تواند از متغیرهای محوری محسوب شود نقش و جایگاه دولت است: اینکه دولت چه به مفهوم سنتی و یا مدرن آن، مرکب از عناصر متعلق به یک گروه محلی یا زبانی و مذهبی باشد و سایر عناصر را آگاهانه یا ناآگاهانه در کانون تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصاد ملی جای ندهد و یا دولتی مرکب از عناصر متعلق به بخش‌های گوناگون مذهبی، زبانی و جغرافیایی جامعه باشد و بتواند نقشی مهم در سازگار و یا ناسازگاری ملی و بروز یا جلوگیری از کشمکش‌های قومی ایجاد کند (احمدی، 1387). بنابراین در بررسی علل بحران‌های قومی در ایران نمی‌توان به تبیین‌های تک علتی و یا تک متغیری کلان نظیر دیدگاه‌هایی که صرفاً بر نقش دولت تأکید دارند تکیه نمود. اصولاً باید این نکته را در ذهن داشت که اولین نشانه‌های سیاسی شدن مسائل قومی در ایران، یعنی طرح خواسته‌های سیاسی و توجیه آن بر اساس مسائل زبانی و مذهبی تنها در جریان اشغال ایران در جنگ دوم جهانی با ظهور جریان‌های قوم‌گرای فرقه دمکرات آذربایجان و حزب دمکراتیک کردستان آشکار شد نه قبل از آن. علل بحران‌های قومی در ایران را باید بر اساس الگویی استوار ساخت که برای توجیه آن دلایل و مستندات تاریخی کافی و معتبر وجود داشته باشد. بنابراین می‌توان گفت سه عامل "دولت مدرن اقتدارگرا"،‌"نظام‌ بین‌الملل"‌و‌"نخبگان سیاسی" بیشترین نقش را در ایجاد حرکت‌های قومی در ایران معاصر داشته‌اند (احمدی، 1386). به خصوص در سال‌های پس از 11 سپتامبر 2001 در تبیین مسائل قومی در ایران باید به نقش تلاش‌های فرصت‌طلبانة امریکا برای بهره‌برداری از مسئله اقوام ایرانی برای مقابلة نرم با آن توجه خاص نمود. در ادامه به تبیین این سه عامل پرداخته می‌شود.

دولت

عمده‌ترین مسئله‌ای که در دوران ظهور دولت مدرن پس از کودتای 1299 روی داد تمرکزگرایی در ایران بود. دولت سنتی ماقبل مدرن در سال‌های پیش از 1299 و پیش از انقلاب مشروطه از اقتدار چندانی به لحاظ عینی برخوردار نبوده، اما بسیاری از رؤسای ایلات و عشایر ایرانی، به ویژه در مناطق حاشیه‌ای مرزی ایران نظیر بلوچستان، کردستان و خوزستان با برخورداری از نیروهای مسلح و قدرت اقتصادی محلی به ظاهر از دولت مرکزی اطاعت می‌کردند اما در عمل نوعی حکومت محلی پر قدرت برای خود ایجاد کرده بودند (احمدی، 1387). با ظهور دولت مدرن[4] و تشکیل ارتش ملی، برای ایجاد تمرکز و خلع سلاح نیروها و رؤسای مسلح ایلات که برخی از آنها نظیر شیخ خزعل در خوزستان با دولت‌های اروپایی نیز معاملات سیاسی داشتند، حرکتی اساسی شروع شد. مقاومت ایلات و عشایر، رؤسا و فرزندان و طرفداران آنها را می‌توان نوعی مقاومت سنتی در برابر شرایط جدید دولت در ایران معاصر نیز دانست و در چارچوب بحث سنت و مدرنیسم به تحلیل آن پرداخت.

 نظام بین‌الملل

هم‌اکنون یعنی در آغاز قرن بیست و یکم، اسناد و مدارک معتبر تاریخی دربارة نقش بازیگران بزرگ بین‌المللی و منطقه‌ای در شکل دادن به جنبش‌های قومی و قوم‌گرایی در دسترس است. این‌گونه اسناد گاه بر اساس خاطرات بازیگران درگیر در این حوادث استوار است و گاه نوشته‌های معتبر پژوهشگران خارجی و داخلی است که با استفاده از آرشیوها و منابع معتبر محلی و بومی نقش بازیگران خارجی را به خوبی تحلیل کرده‌اند. در این خصوص می‌توان به نقش اتحاد جماهیر شوروی در شکل دادن به قوم‌گرایی در آذربایجان و کردستان ایران در جنگ دوم جهانی و ایجاد جمهوری‌های خودمختار در این نواحی که با خروج شوروی‌ها نیز از هم فروپاشید اشاره کرد (احمدی، 1387). از سوی دیگر گفتمان‌های بین‌المللی مسلط قرن بیستم، یعنی خودگردانی لنینی و ویلسونی که هر دو در دهه 1910 مطرح شد، به ابزار سیاسی نفوذ این کشورها در منطقه تبدیل شد. نخبگان قوم‌گرا نیز با توجه به همین حمایت بین‌المللی به این گفتمان‌ها دل بسته بودند و با تکیه بر این گفتمان‌ها برای خود مشروعیت کسب می‌کردند. این گفتمان‌ها و تأثیر آن بر نخبگان قوم‌‌گرا پس از فروپاشی شوروی و به ویژه پس از رخ دادن حادثه 11 سپتامبر به وسیله امریکا در چارچوب تلاش‌های نرم شکل گرفت.

نخبگان سیاسی

رقابت‌های میان دولت و نخبگان سیاسی ایران که در رأس سازمان‌های ایدئولوژیک و سیاسی قرار گرفته بودند، نقشی مهم در سیاسی کردن مسائل قومی داشت. در این خصوص می‌توان هم به نقش نخبگان قوم‌گرا و عمدتاً فرزندان رؤسای ایلات سابق اشاره کرد و هم نخبگان سیاسی غیرقومی که از نشانه‌های قومی در راه مبارزه علیه دولت بهره‌برداری می‌کردند (احمدی، 1386).

با توجه به عوامل سه‌گانة یاد شده وضعیت اقوام ایرانی در ابعاد اقتصادی، فرهنگی اجتماعی، سیاسی و بین‌المللی را می‌توان به صورت ذیل عنوان کرد:

الف) بُعد اقتصادی

1.   تمایل نداشتن به مشارکت فعال سرمایه‌داران قومی در سرمایه‌گذاری‌های ملی و محلی؛

2.      گسترش روزافزون قاچاق در دو سویة مناطق مرزی؛ و

3.                                       خروج سرمایه‌های اقتصادی به کشورهای همسایه.

ب‌)  بُعد فرهنگی

1. ایجاد تشکل‌های فرهنگی به منظور مقابله با فرهنگ ملی؛

2. گسترش رسانه‌ها در جهت تحریک و تبلیغ افکار قوم‌گرایانه؛

3. بهره‌گیری از ظرفیت رسانه‌های کشورهای همسایه برای تبلیغ ایده‌های قومی؛ و

4. گسترش روزافزون تشکل‌های قومی- فرهنگی به خصوص در حوزه‌های دانشگاهی.

ج‌)   بُعد اجتماعی

1.گسترش ناهنجاری اجتماعی- توزیع و مصرف مواد مخدر؛ و

2.گسترش ناهنجاری‌های اجتماعی همچون سرقت، قتل، منازعات و درگیری‌های قومی- قبیله‌ای.

د‌)     بُعد سیاسی

1. برخورد سیاسی با انتخابات و عدم مشارکت به عنوان ابزاری برای اعمال فشار بر دولت و کاستن از مشروعیت سیاسی آن؛ و

2. تلاش نخبگان قومی برای تحریک توده‌های قومی در راستای اهداف سیاسی.

ﻫ) بَعد بین‌المللی

تلاش‌های بین‌المللی برای بهربرداری از مسئله اقوام ایرانی در محور‌های ذیل صورت می‌پذیرد:

1.               صدور قطعنامه‌ها و بیانیه‌های سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی با هدف مداخله در تصمیمات دولت ملی در حوزه قومی؛

2.   استفاده ابزاری از مسئله حقوق اقوام و اقلیت‌ها، در مذاکرات و مناسبات سیاسی و اقتصادی توسط اروپا و دیگر کشورها؛

3.      ایجاد تشکل‌های بین‌المللی برای اعمال فشار سیاسی بر دولت در موارد مسائل قومی؛

4. حمایت سیاسی- اقتصادی و رسانه‌ای نخبگان قومی ناراضی از طریق رسانه، برگزاری سمینار؛

5. گسترش روزافزون سایت‌های اینترنتی و تلویزیون‌های ماهواره‌ای قوم‌گرا؛

6. انعکاس و بزرگ‌نمایی اخبار و مسائل قومی؛

7. نخبه‌سازی قومی از طریق برنامه‌های تبلیغاتی؛

8. انتشار اخبار مربوط به امتیاز اقوام دیگر کشورها و محرومیت‌های اقوام ایران؛ و

 9. مساعد شدن فضای بین‌المللی برای طرح و پیگیری ایده‌های فدرالیستی.

تهدیدات نرم امریکا و مسئله قومیت‌های ایرانی

با تغییر منطق امنیتی نظام بین‌الملل پس از فروپاشی شوروی و وقوع حادثه 11 سپتامبر 2001، ایران در رأس توجه نظریه‌پردازان، کارشناسان و طراحان جنگ نرم امریکایی قرار گرفته است. در گزارش کمیسیون امنیت ملی امریکا در قرن 21 و سند 2002 و 2006، نظام جمهوری اسلامی ایران مهم‌ترین چالش امریکا در ابتدای قرن 21 معرفی شده است. به کارگیری تعبیرات و مفاهیمی همچون "ایران، کشور یاغی"؛ "ایران دشمن آزادی، عدالت و صلح" یا "مخالف روند صلح خاورمیانه" مبین همین مطلب است. برای مثال در سند 2006 آمده است: «ما ممکن است با چالشی جدی‌تر از هیچ کشوری جز ایران مواجه نشویم.» «همچنین، ممکن است (حتی به احتمال زیاد) که در 25 سال آینده، حکومت مذهبی ایران سقوط کند. در حال حاضر حکومت ایران، جمهوری اسلامی است؛ اما نمی‌تواند به مدت طولانی هم جمهوری و هم اسلامی باقی بماند. ایران باید یا از جمهوری بودن دست بردارد و به یک حکومت واقعاً قرون وسطایی تنزل یابد و یا اسلامی بودن را کنار بگذارد» (کمیسیون تدوین استراتژی امنیت ملی امریکا، 1383).

در سند ۲۰۰۶، دولت امریکا از واژه‌ها و مفاهیم عامه‌پسند برای پوشش دادن بر امیال، مقاصد و اهداف خود به شکل ماهرانه استفاده کرده است. مفاهیم استبداد، تروریسم، حقوق بشر، آزادی، دمکراسی، صلح و تجارت ‌آزاد از مهم‌ترین این مفاهیم می‌باشند. جوانان، زنان، دانشجویان، کارگران، قومیت‌‌ها، اقلیت‌‌های مذهبی، جامعه هنری، فرهیختگان و حتی همجنس‌بازان در فهرست برنامه‌‌های نظریه‌پردازان جنگ نرم قرار گرفته‌اند (کمیسیون تدوین استراتژی امنیت ملی امریکا، 1383).

در ﻣﻮرد ارﺗﺒﺎط دوﻟﺖ اﻣﺮﻳﻜﺎ ﺑﺎ گروه‌های ﻗﻮمﮔﺮا و ﺟﺪاﻳﻲﻃﻠﺐ اﻳﺮان باید به این نکته توجه داشت که این کشور با فرصت‌طلبی در صدد است از مسائل قومی ایران تحت مفاهیمی همچون حقوق بشر و آزادی بهره‌برداری تاکتیکی نماید. بنابراین در کنار تعمیق و گسترش تحریم‌ها علیه ایران، تلاش برای محدود کردن روابط کشورها و سازمان‌های بین‌المللی با ایران، تلاش برای مشروعیت‌بخشی، گسترش و توانمندسازی سازمان‌های غیردولتی ایرانی مخالف نظام جمهوری اسلامی ایران، فعال‌سازی و حمایت از شبکه‌های رسانه‌ای ضدایرانی و راه‌اندازی جنگ عقیدتی و ایدئولوژیک در منطقه کوشیده است به طور گسترده در امور داخلی ایران با استفاده از مسئله اقوام ایرانی مداخله کند.

برای رسیدن به این هدف علاوه بر بیانیه‌های سیاسی، دولت امریکا مصوباتی در خصوص اختصاص بودجه به منظور مداخله در امور داخلی ایران به تصویب رسانده است. در این راستا تصویب بودجه یک و نیم میلیون دلاری در سال ۲۰۰۴ میلادی برای حمایت از برخی سازمان‌های غیردولتی و برخی اشخاص در داخل ایران و هزینه کردن آن از طریق "بنیاد اعانه ملی برای دمکراسی"، یکی از مؤسساتی که وابستگی آن به سازمان جاسوسی امریکا محرز است، آن هم برای کمک به برخی سازمان‌های غیردولتی و برخی اشخاص در ایران خود جای تأمل بسیار دارد (عبداله‌خانی، 1385). تصویب و اختصاص بودجه ۳ میلیون دلاری در سال ۲۰۰۵ و اعلام رسمی آن از سوی وزارت خارجه امریکا با هدف اعلام شده کمک به سازمان‌های غیردولتی ایرانی در زمینه‌های مطبوعاتی و حقوق بشر و همچنین تصویب بودجه ۷۵ میلیون دلاری در سال ۲۰۰۶ میلادی که در بودجه‌های دولت امریکا به صورت رسمی و علنی برای فعالیت ضدایرانی اختصاص داده شده، از دیگر مصادیق این موضوع است. تقویت برنامه‌های رادیو فردا، از جمله سرویس‌های سخن‌پراکنی بین‌المللی ایالات متحده که به هزینه کنگره و تحت نظر شورای سخن‌پراکنی بین‌المللی امریکا اداره می‌شود، تقویت برنامه‌های بخش فارسی صدای امریکا و راه‌اندازی سایت اینترنتی وزارت امور خارجه امریکا به فارسی و تحت عنوان "پل ارتباطی ایران ـ امریکا" از جمله مواردی است که در چارچوب برنامه‌های بخش رسانه‌ای این بودجه انجام شده است (عبداله‌خانی، 1385).

در کنار مصوبات و بیانیه‌های رسمی و به دنبال برخی تغییرات در وزارت خارجه امریکا، دولت این کشور در اکتبر ۲۰۰۶ اقدام به راه‌اندازی دفتر امور ایران در دوبی نمود. وزارت خارجه امریکا خود اذعان دارد که راه‌اندازی این دفتر به خاطر این است که ایران یکی از اصلی‌ترین اولویت‌های سیاست خارجی امریکا در ۱۰ سال آینده می‌باشد. بر همین اساس در وزارت خارجه امریکا نیز ۱۰ تا ۱۵ پست جدید در خصوص ایران ایجاد شده است. وظیفه این دفتر مدیریت هزینه‌کرد بودجه ۷۵ میلیون دلاری امریکا اعلام شده است (بی‌.بی‌.سی، 2006).

دفتر دوبی اقدام به فعال‌سازی یک سازمان ساختگی و وابسته تحت عنوان "مرکز ایرانی منازعه غیرخشونت‌آمیز کاربردی" به ریاست فردی مجهول‌الهویه به نام رامین احمدی نموده است. این مرکز وظیفه آموزش انواع روش‌ها و فنون از جمله شورش‌های غیرخشونت‌آمیز و نافرمانی مدنی را به عوامل و مرتبطین خود برعهده دارد. در همین راستا نیکلاس برنز از مقامات وزارت خارجه امریکا دفتر دوبی را به پایگاه "ریگا" در لتونی، محل جاسوسی امریکا علیه اتحاد جماهیر شوروی در دهه۱۹۲۰ میلادی تشبیه کرده است. بنابراین دفتر دوبی بیشتر یک دفتر اطلاعاتی به منظور پشتیبانی اطلاعاتی از عملیات‌های سیاسی و فرهنگی در ایران و همچنین طراحی اقدامات پنهان و جریان‌سازی با استفاده از روش‌های غیرخشونت‌آمیز و در نهایت انجام عملیات جاسوسی به ویژه جاسوسی برای اهداف نظامی جهت هدف قرار دادن اماکن و مناطق مختلف توسط نیروی هوایی‌ امریکا می‌باشد (عبداله‌خانی، 1385).

‫گروه‌های قومی ایران و  مداخله فرصت‌طلبانه امریکا

‫پس از 11 سپتامبر 2001 گروه‌های قومی ایران ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ اﺑﺰاري ﺑﺮاي اﻋﻤﺎل ﻓﺸﺎر به منظور ﺗﻐﻴﻴﺮ رﻓﺘﺎر اﻳﺮان ‫و ﻳﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ رژﻳﻢ اﻳﺮان ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار گرفته است. ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺣﻤﺎﻳـﺖ از ﻣﺨـﺎﻟﻔﻴﻦ ﺳﻴﺎﺳـﻲ ﺟﻤﻬـﻮري اﺳـﻼﻣﻲ ‫اﻳﺮان، در ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻣﻬﺎر دوﺟﺎﻧﺒﻪ ﻧﻴﺰ ﺗﻮﺳﻂ‪ سازمان سیا اﻧﺠﺎم می‌گرفت اﻣﺎ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﻣﻘﻮﻟﻪ گروه‌های ﻗﻮﻣﻲ اﻳـﺮان‫ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﺳﺘﺎوﻳﺰي ﺑﺮاي ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻣﻨﺎﻓﻊ اﻣﺮﻳﻜﺎ ﻋﻠﻴﻪ اﻳﺮان، اﻣﺮی ﺟﺪﻳﺪ اﺳﺖ. ﻫﻤـﺎن ﻃـﻮر ﻛـﻪ ﺟـﺎن ﺑﺮادﻟـﻲ‫ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻣﻲﻛﻨﺪ، ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﺮان دولت‌های ﻏﺮﺑﻲ ﺑﻪ ﻃﻮر ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻤﻲ ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺗﻜﺜﺮ ﻗﻮﻣﻲ اﻳﺮان ﻣﺒﺬول‫ داﺷﺘﻪاﻧﺪ اﻣﺎ اﻛﻨﻮن ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺮ سیاست‌های ﻗﻮﻣﻲ درون اﻳﺮان ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﺷﺪه و ﺑﺮ ﺗﺄﺛﻴﺮ اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺗﻜﺜﺮ ﻗﻮﻣﻲ‫ اﻳﺮان ﺑﺮ ﺛﺒﺎت ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت دوﻟﺖ ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﻲ (ﺑﺤﺚ ﺗﻐﻴﻴﺮ رژﻳﻢ) و ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻛﻮﺗﺎه‌ﻣﺪت ﺑـﺮ ﺟﻬـﺖﮔﻴـﺮي ‫‫ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺧﺎرﺟﻲ و داﺧﻠﻲ اﻳﺮان توجه می‌کنند (برادلی، 2007-2006). ‫در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻛﺘﺎب "ﺑﺮﻧﺪا شافر"، ﻣـﺪﻳﺮ ﻣﺮﻛـﺰ ﻣﻄﺎﻟﻌـﺎت ﺧـﺰر در داﻧـﺸﮕﺎه ﻫـﺎروارد ﺗﻮﺟـﻪ ‫ﻃﺮﻓﺪاران ﺗﻐﻴﻴﺮ رژﻳﻢ اﻳﺮان را ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺣﺮﺑﻪ ﮔﺮوه‌هاي ﻗﻮﻣﻲ اﻳﺮان در واﺷﻨﮕﺘﻦ ﺑـﻪ ﺧـﻮد ﺟﻠـﺐ ﻛـﺮد. ‫وي در ﻛﺘﺎب‪ مرزها و برادری: ایران و چالش آذربایجان[5] ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‫ﻧﻈﺮ اﻛﺜﺮ ﻣﺤﻘﻘﺎن را ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ وﺟﻮد ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ و ﻫﻮﻳﺖ ﻣﻠﻲ در اﻳﺮان ﻧﻔﻲ ﻛﻨﺪ. ﺑﻪ ﻧﻈﺮ وي ﻫﻮﻳﺖ اﻳﺮاﻧـﻲ‫ در ﺑﻴﻦ گروه‌های ﻗﻮﻣﻲ ﺿﻌﻴﻒ ﺷﺪه و آﮔﺎﻫﻲ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ در ﻣﻴﺎن اﻳﺮانیان ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ. وي ﺑﻴﺎن ﻣـﻲ‫ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﺮان ﻏﺮﺑﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎي ﻗـﻮﻣﻲ ﺑـﺮ انتخاب‌های ﺳﻴﺎﺳـﺖ ‫ﺧﺎرﺟﻲ ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﻲ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻣﻲﮔﺬارد و ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺆﺛﺮ در ﻣﻴﺰان ﺛﺒﺎت ﺳﻴﺎﺳﻲ آﻳﻨـﺪة اﻳـﺮان ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد.‫ برای مثال آذربایجانی‌ها، ﻛﺮدﻫﺎ، ﻋﺮب‌ها، ﺗﺮﻛﻤﻦﻫﺎ و بلوچ‌ها در ﻛﻨﺎرهﻫﺎي ﻛﺸﻮر اﻳﺮان ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛـﻪ ﺑـﺎ ﻣـﺮدم ‫ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ ﺧﻮد ارﺗﺒﺎط و ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻲ دارﻧﺪ. افزون ﺑﺮ اﻳـﻦ اقلیت‌های ﻗـﻮﻣﻲ در اﻳـﺮان در ﻛـﺸﻮرﻫﺎي‫ دﻳﮕﺮ در اﻛﺜﺮﻳﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻫﻤﻴﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﺗﺄﺛﻴﺮی مهم ﺑﺮ رواﺑﻂ دوﺟﺎﻧﺒﻪ اﻳﺮان ﺑﺎ همسایگانش دارد. وي معتقد اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺗﻌﺪاد زﻳﺎد آذری‌ها، ﻛﺸﻮر اﻳﺮان از ﻛﺸﻮر آذرﺑﺎﻳﺠﺎن ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ می‌تواند ﻣﻨﺸﺎء اﻟﺤﺎق‫ﮔﺮايی و ﺗﺠﺰﻳﻪ اﻳﺮان ﺷﻮد، اﺣﺴﺎس ﺗﻬﺪﻳﺪ می‌کند. ﺑﻪ ﺧﺼﻮص اﻳﻨﻜﻪ ﭘﺲ از ﻓﺮوﭘﺎﺷﻲ ﺷﻮروي، ارﺗﺒﺎط ﺑـﻴﻦ‫ﻣﺮزي ﺑﻴﻦ اقلیت‌های ﻗﻮﻣﻲ در اﻳﺮان و دولت‌های ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر چشمگیری اﻓﺰاﻳﺶ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﻫﻤـﻴﻦ ‫اﻣﺮ ﺑﺎﻋﺚ اﻳﺠﺎد ﻣﺸﻜﻞ امنیتی ﺑﺮاي اﻳﺮان ﺷﺪه اﺳﺖ (شفر، 2006). ‫به طور کلی امریکا به دو شيوه از گسترش قوميت‌گرايي در ايران حمايت می‌کند:

1.      ناامن‌سازي ايران و حمايت از شورش‌های محلي داخلي؛ و

2.      حمايت مالي از تجزيه‌طلبان قومي خارج از کشور.

در همین راستا، دولت امریکا به منظور استفاده از پتانسيل قومي ايران، تأکيد گسترده­اي بر شناخت دقيق اين موضوع دارد. بر این اساس، شاخه اطلاعاتي نيروي دريايي امريکا، در اين زمينه پژوهش‌هایی را انجام داده که در تعيين نوع رابطه امريکا با هر يک از قوم­هاي ايراني مؤثر است. سرهنگ دوم ريگ لانگ، سخنگوي نيروي دريايي امريکا در گفت‌و‌گو با فاينشنال تايمز تأييد کرد که نيروي دريايي به شرکت هيکس و شرکاء[6] که از پيمانکاران اصلي وزارت دفاع امريکاست، دو پروژة تحقيقاتي درباره اقلیت‌های قومي ايران و عراق واگذار کرده است. پروژة تحقيقاتي عراق در اواخر سال 2003، و مطالعه قومیت­هاي ايراني در سال 2004 تکميل شد. شرکت هيکس و شرکاء در پروژه مطالعاتي خود درباره قومیت‌های ايراني تحت عنوان "تأثير فرهنگ کشورهاي خارجي بر عمليات­هاي نظامي" به نتايج زير دست یافتند:

هرچند ايران حس هويت ملي و همبستگي قوي­تري از عراق دارد اما معضلات قومي زيادي هم دارد؛

تفاوت‌های فرهنگي و انشقاق بين طرفداران سني و شيعه در ايران وجود دارد؛

قومیت‌های ايراني با همديگر همبستگي کمي دارند؛

تنش­هاي بين اقليت­هاي قومي ايران بسيار بيشتر از چالش‌های هر يک از آنها با حکومت مركزي است؛

حکومت ايران به شدت تمرکز­گراست و اطلاعات آماري شفافي درباره جمعيت گروه‌های قومي ساکن در مناطق حساس مرزي عراق، ترکيه، آذربايجان، افغانستان و پاکستان منتشر نمي­کند؛

از ميان اقوام ايراني، آذری‌ها بيشترين ميزان همبستگي با حکومت را دارند اما تعداد کمي از آنها از وضعيت موجود ناراضي بوده و گرايش‌های جدايي‌طلبانه دارند.

استان‌های خوزستان، بلوچستان و مناطق کردنشين ايران جزء کم‌توسعه‌يافته­ترين مناطق ايران هستند و علت واقعي شورش‌های اين مناطق انشقاق از جامعه ايراني نيست بلکه فقر و بیکاری يکي از عوامل اصلي گسترش اين تعارضات است. مشکلات سيستم اقتصادي در برآوردن نيازهاي اقتصادي، گسترش بيکاري و بالا رفتن تورم به روند افزايش نارضايتي­هاي قومي، شدت بخشيده است (سیمون ولان، 2006).

روزنامه فاينشنال تايمز با چند نفر از ايرانيان فعال قوم­گرا که در تهيه اين گزارش تحقيقاتي با امریکا همکاري کرده­اند مصاحبه نموده است. برای نمونه، کريم عبديان رئيس "سازمان حقوق بشري اهواز" تصريح مي­کند پرسش‌هایی که از وي مي­پرسيدند بسيار گسترده بود، از سرکوب قومي خوزستان در کنار مرزها تا دورن شهرها، ميزان نارضايتي مردم، تعداد نيروي کار عرب شاغل در صنايع نفتي ايران، ميزان حضور اقليت قومي عرب در دولت و روابط عرب‌های خوزستان با اعراب عراق. بر این اساس، يک ارتباط پنهاني بين امریکا و کردها و بلوچ­ها و ديگر اقلیت‌ها وجود دارد که هدف آنها افزايش ميزان تعارض و ناامن‌سازي بخش‌‌های شمال غربي تا جنوب غربي و جنوب شرقي ايران با تضعيف اقتدار دولت است (گای دیمور، 2006).

در سال 2006 عبدالحميد ريگي سخنگوی جندالشیطان در مصاحبه­اي با راديو فردا در حالي که 8 ايراني را در گروگان داشت گفت که جندالشیطان حدود 1000 جنگجوی آموزش ديده دارد و اگر غرب از آنها حمايت کند توانايي لازم را براي شکست اقتدار ايران در منطقه بلوچستان دارند. بنا به گفته جان برادلي، تا سال 2001 امریکا ارتباطی نزديک با بلوچ‌ها داشت و وقتي در زمان حمله امريکا به افغانستان، ايران پذيرفت که خلبان هواپيما­هايي که به دلايلي مجبور به فرود اضطراري در ايران هستند را به امريکا بازگرداند، حمايت امریکایی‌ها از بلوچ‌ها متوقف شد (برادلی، 2007-2006). اما در مي 2007 شبکه ان.بی.سی[7] اعلام کرد که سیا گروه‌های بلوچي مستقر در پاکستان (جندالشیطان) را ترغيب كرده تا اقدامات خرابکارانه در ايران انجام داده و باعث ايجاد ناامني شوند. چندي بعد این شبکه گزارش داد که بوش به سیا مجوز انجام عمليات پنهاني عليه رژيم ايران را داده كه به نظر مي‌رسد روابط متوقف شده امریکا با بلوچ‌ها از سر گرفته شده است (خلجی، 2007). افزون ‌بر اقدامات یاد شده در اکتبر 2005 تيم فکري نومحافظه­کاران کنفرانسي را با عنوان موردی دیگر برای فدرالیسم[8] درباره ايران برگزار کردند که واکنش‌های شديدي را در ميان ايرانيان ملي­گراي خارج از کشور در اعتراض به اقدامات تيم مايکل لدين از مؤسسه امريکن اينترپرايز در برقراري پيوند با تجزيه‌طلبان ايراني برانگيخت (خلجی، 2007).

كنفرانس واشنگتن در اوايل سال 2006 نيز تلاش ديگر واشنگتن براي متحد کردن نمايندگان گروه‌های قوم‌گراي آذري، ترکمن، اهوازي، بلوچي و کُرد بود. هدف اين کنفرانس گردهم آوردن اين گروه‌ها براي شکل دادن به يک جبهه عليه دولت اسلامي ايران بود (برادلی، 2007-2006). علاوه‌ بر این در اين سال دولت امريکا بودجه­اي 75 ميليون دلاري را براي ارتقاء دمکراسي در ايران از کنگره درخواست کرد که از آن 36 ميليون دلار به تلويزيون صداي امريکا و راديو فردا اختصاص پيدا كرد و بقيه صرف گروه‌های حقوق بشري و ان.جی.اُها و نيز شبکه آذري‌زبان چهرگاني تحت عنوان گوناز[9] مستقر در شيکاگو شد (خلجی، 2007).

در اين ميان گروه‌های تجزيه‌طلب قومي ايران نيز براي جلب توجه غرب به آنها "كنگره ملت‌هاي ايران فدرال" را در 19 فوريه 2005 در لندن تشكيل دادند. در اين كنگره "جبهه متحد بلوچستان ايران"،"حزب خلق بلوچستان"،"حزب دمكرات كردستان ايران"،"حزب اتحاد دمكراتيك اهواز"،"جبهه دمكراتيك فدرالي آذربايجان"،"حزب كموله ايران" و "سازمان دفاع از حقوق خلق تركمن" شركت داشتند. اين گروه‌ها در نهايت با فراموش كردن سابقه اقدامات خشونت‌آميزشان سعي نمودند با صلح‌جو نشان دادن خود و طرفداري از اصول منشور سازمان ملل و قواعد بين‌المللي (در بخش مقدمه و بندهاي 2 و 8 بيانيه پاياني) خود را به عنوان يك بديل حكومتي به غرب معرفي کنند (کنگره قومیت‌های ایران برای یک ایران فدرال[10]).

نتیجه‌گیری

فروپاشى نظام دوقطبى جهانى و وقوع حادثه 11 سپتامبر 2001، هم موجب تغییر اساسى محیط امنیتى و هم سبب تحول و تجدیدنظر در نقاط ثقل و محورهاى امنیتى شد. بنابراین مفاهیم جدیدتر مرتبط با حوزه امنیت در دوره پس از جنگ سرد، کمتر بر ایده "یک دشمن" و نیز این ایده که همه تهدیدات نظامى هستند؛ تمرکز داشته‌اند. این مفاهیم، بیشتر بر تهدیدات نرم‌افزارى امنیت تأکید کرده‌اند. مهم‌ترین این تهدیدات، حوزه‌ها یا مسائلى چون مرزهاى متغیر و متحول، نژاد و قومیت، مسئله اقلیت‌های ملى و قومى، و بنیادگرایى مذهبى را دربر مى‌گیرد. در این میان امریکا کوشیده است تا با تعریف ایران به عنوان مهم‌ترین دگرامنیتی خود با راهکارهای سخت و نرم به مقابله با کشورمان بپردازد. بنابراین در کنار تلاش برای ﺗﻐﻴﻴﺮ رژﻳﻢ ایران از طریق ﺣﻤﻠﻪ ﻧﻈﺎﻣﻲ، ﻛﻮدﺗﺎ ﻳﺎ شورش، ﺷﻜﻞ دادن به ﻫﻮﻳﺖﻫﺎي ﻏﻴﺮیتﺳﺎز و حمایت از جنبش‌های ضدسیستمی کوشیده به استفاده سیاسی و امنیتی از قومیت‌های ایرانی بپردازد. برخی اقدامات انجام شده از سوی محافل غیردولتی و دولتی امریکا در توجه و ابراز علاقه به بهره‌برداری از بحث‌های قومی در ایران را می‌توان به شرح زیر دانست:

1.      دعوت از برخی چهره‌های دارای گرایش‌های قوم‌گرایانه پان ترکی در ایران؛

2.        برپایی کنفرانس "ایران: موردی ناشناخته برای فدرالیسم" از سوی مؤسسه اینترپرایز به ریاست مایکل لدین در 26 اکتبر 2005 و دعوت از چهره‌های قوم‌گرای ایرانی برای شرکت در آن که با مخالفت بسیاری از ایرانیان مواجه شد؛

3.      اختصاص کمک مالی به محافل قوم‌گرای ایرانی و صدور مجوز برای راه‌انداختن شبکه‌های قوم‌گرایانه و افراطی ضدایرانی و شبکه‌های ماهواره‌ای پان ترکی گوناز تی.وی، شبکه‌های کردی کومله، رژهارلت، روژ؛

4.       فعالیت گسترده محافل طرفدار رژیم صهیونیستی در رابطه با مسائل قومی در ایران و تلاش برای دامن زدن به آن از طریق دعوت از چهره‌های قوم‌گرا و دادن کمک‌های مالی به آنها. از جمله این تلاش‌ها می‌توان به فعالیت‌های برندا شافر اشاره کرد که مبلغ و کانال نفوذ گروه‌های پان ترکی طرفدار باکو در امریکا است؛

5.       پیشنهادات رالف پیترز افسر نیروی دریایی ارتش امریکا در خصوص با سناریوهای مجدد مرزها و برپایی کشورهای تازه در منطقه خاورمیانه به ویژه در رابطه با ایران و مناطق همجوار آن؛

6.      دیدار محافل امریکایی با برخی چهره‌های قوم‌گرای تجزیه‌طلب عرب خوزستان و جمع‌آوری داده‌هایی درباره ترکیب جمعیتی استان خوزستان.

بر همین اساس، امریکا تلاش دارد با استفادة فرصت‌طلبانه از مسئله اقوام ایرانی در کنار ضعف سیاست‌های اقتصادی ایران با دامن زدن به نافرمانی مدنی در تشکل‌های دانشجویی و نهادهای غیردولتی و صنفی، تقویت روابط خود با مردم به بهانة حمایت از حقوق بشر و دمکراسی در ایران، ایجاد شبکه‌های متعدد رادیو تلویزیونی برای مردم ایران، حمایت از اپوزیسیون (سفر فعالان جوان خارجی از کشورهای متحد با ایالات متحده به ایران، به عنوان جهانگرد که در صورت نیاز به جنبش‌های مدنی و نافرمانی‌ها بپیوندند)، تسهیل فعالیت ان.جی.اُهای امریکایی در ایران، دعوت فعالان جوان ایرانی به خارج برای شرکت در سمینارهای کوچک (این افراد باید از سوی مقامات امریکایی انتخاب شوند نه نهادهای ایرانی)، استفاده از سفارتخانه‌های کشورهای دیگر و به طور کلی تضعیف ستون‌های حمایتی حکومت ایران به مقابله نرم با ایران بپردازد. همچنین این کشور تلاش دارد تا با پیوند زدن مشکلات ناچیز اقتصادی و سیاسی اقوام ایرانی به مسائل مورد نظر دانشگاهیان، روحانیون میانه‌رو، فعالان اجتماعی، گروه‌های زنان و روزنامه‌نگاران و نویسندگان میانه‌رو شبکه‌ای از ناامنی درونی را برای کشورمان شکل داده و با کاهش رضایت، اعتماد، حساسیت و مشارکت سیاسی گروه‌های قومی ایرانی با توانمندی سیاست‌سازی دولت جمهوری اسلامی برای حفظ انسجام، یکپارچگی و هویت ملی- مذهبی مردم ایران مقابله نماید.

بنابراین دولت جمهوری اسلامی ایران باید تلاش نماید تا با بسط عدالت اجتماعی، نفی تبعیض‌ها، اجرای حقوق شهروندی، احیای هویت فرهنگی و ملی و تقویت حس میهن‌پرستی مسائل قومی را مدیریت کند. بر همین اساس جهت کلی راهبرد مدیریت قومی باید به سوی نگرش مثبت به تنوع قومی جهت‌گیری شده و ابعاد فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را دربر گیرد. به همین منظور می‌توان به راهکارهای ذیل برای مدیریت مناسب مسائل قومی کشورمان اشاره نمود:

·        پرهیز از سیاست‌زدگی، پیش‌داوری و نگرش سیاسی به مقوله قومیت؛

·        ممانعت از تحقیر، تمسخر، تضعیف و بی‌اعتنایی نسبت به هر یک از اقوام و اقلیت‌ها؛

·        خودداری از هرگونه تلاش برای تحمیل سازش قهری و برقراری سکوت؛

·        پرهیز از هرگونه نفی و یا انکار واقعیت وجودی اقوام و خرده‌فرهنگ و اقلیت‌ها؛

·        خودداری از برخورد سخت‌افزارانه با مقوله قومیت و مطالبات قومی؛

·        جلوگیری از ایجاد احساس محرومیت نسبی در میان اقوام و اقلیت‌های دینی و مذهبی؛

·        بهره‌گیری از فکر، توانمندی و خلاقیت‌های نخبگان قومی در اداره امور مناطق قومی؛

·        توسعه نهادهای مدنی به منظور گسترش مشارکت همه‌جانبة گروه‌های قومی؛

·        نهادینه‌سازی و قاعده‌مند شدن رقابت‌های سیاسی و پرهیز از وارد ساختن مسائل قومی به رقابت‌ها و منازعات سیاسی؛

·        پرهیز از افزایش تقاضاهای قومی با زبان سیاسی؛

·        ارتقای آگاهی عمومی جهت تقویت همبستگی، هویت و انسجام ملی؛

·        متوازن‌سازی سیاست تمرکز- عدم تمرکز در اداره کشور؛

·        تقویت برنامه‌های تلویزیونی در مناطق مرزی برای گسترش روحیه و غرور ملی.

 منابع

- احمدی، حمید (1378). قومیت و قومیت‌گرایی در ایران؛ از افسانه تا واقعیت، تهران: نشر نی.

- احمدی، حمید (1386). ایران: هویت، ملیت، قومیت، تهران: موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.

- اسمیت، آنتونی (1377). منابع قومی ناسیونالیسم، فصلنامه مطالعات راهبردی، پیش‌شماره اول (بهار).

- بالمر، مارتین و جان سولموز (1380). مطالعات قومی و نژادی در قرن بیستم، ترجمه پرویز دلیرپور و سید محمد کمال سردریان، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

- تریف،تری(1383). مطالعات نوین امنیتی، ترجمه علیرضا طیب و وحید بزرگی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

- رواسانی، شاپور(1377). فرضیه‌های نژادی در علوم اجتماعی و سیاسی و بررسی‌های فرهنگی- تاریخی جایی ندارد، اطلاعات سیاسی-اقتصادی، شماره 127-128

- صالحی امیری، سید رضا (1385). مدیریت منازعه قومی در ایران، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.

- عبداله خانی، علی(1385). رویکردها و طرح‌های آمریکایی درباره ایران، تهران: مؤسسة فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران.

- قوام، عبدالعلی، زرگر، افشین(1387). دولت‌سازی، ملت‌سازی و نظریه روابط بین‌الملل، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران.

- کمیسیون تدوین استراتژی امنیت ملی آمریکا (1383). استراتژی امنیت ملی آمریکا در قرن21،  مترجمان: جلال دهمشگی و دیگران، تهران: انتشارات موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران.

- کوئن، بروس(1374). مبانی جامعه‌شناسی، ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضلی، چاپ چهارم، تهران، انتشارات سمت.

- گر، تد رابرت (1376). «برخوردهای فرقه ای و امنیت جهان»، اطلاعات سیاسی – اقتصادی ، شماره های 115 – 116 (فروردین – اردیبهشت 1376) ، صص 59-54.

- ماندل، رابرت (1377). چهره متغیر امنیت ملى، چاپ دوم، فصلنامه مطالعات راهبردی، پیش‌شماره دوم (تابستان).

-Barry Buzan, Ole Waver and Jaap de Wilde, Security: A New Framework for Analysis, Boulder, Co: Lynne Rinner, (1998).

-Bradley, John R. (2006-07). “Irans Ethnic Tinderbox”, The Washington Quarterly, Vol. 30, No. 1, Winter, pp. 181-190.

-Brenda Shaffer "Irans Volatile Ethnic mix".At:<http://www

belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/1556/irans_volatile_ethnic_mix.html>

-Brown, Michael Edward (1996). The international dimensions of internal conflict, Harvard University Press, pp. 653.

-Carment, David & James, Patrick (1996). “Two-Level Games and Third-Party Intervention: Evidence from Ethnic Conflict in the Balkans and South Asia.” Canadian Journal of Political Science, Vol. 29, No. 3, pp. 521–54.

-Carnegie Commission On Preventing Deadly Conflict (1997). Carnegie Corporation of New York, http://www.wilsoncenter.org/subsites/ccpdc/pubs/rept97/finfr.htm

-Cervenka, Zdenek (1996). The Organization of African Unity and its Charter. New York and Washington: Praeger Press.

-Dimore, Guy (2006). U.S. Marines Probe Tension Among Iran’s Minority, The Financial Times, February 23.

-Issacs, Harold(1975). Idols of the Tribe: Group Identity and Political Change, New York: Harper,in: The American Heritage Dictionary of the English Language,(2006), Forth Edition, Boston: Houghton Mifflin.

-Gerth, H. H. & Mills, C. Wright, eds. (1958). From Max Weber: Essays in Sociology, New York: Free Press, p. 189.

-http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2006/03/060303_mf_am-iran_us.html

-Heraclides, Alexis (1990). “Secessionist Minorities and External Involvement.” International Organization, Vol. 44, No. 3, pp. 341–378.

-Herbst, Jeffrey (1989). “Creation and maintenance of national boundaries in Africa.” International Organization, Vol. 43, No. 4, pp. 673–692.

-Horowitz, Donald L. (2000). Ethnic groups in conflict, University of California Press, pp. 697.

-Jackson, Robert H. & Rosberg, Carl G. (1982). “Why Africa’s Weak States Persist: The Empirical and the Juridical in Statehood.” World Politics, Vol. 35, No. 1, pp. 1–24.

-Khalaji, Mehdi (2007). “U.S. Support For The Iranian  Opposition”, PolicyWatch #1258, July 9,  At: <http://www.gees.org/documentos/Documen-02448.pdf>

-Mearsheimer, John J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics, New York: Norton.

-Michael C. Wiliarns, "Words, Image, Enemies: Securitization and International Politics", International Studies Quaurterly (2003), Vol. 11.

-Moore, Will H. (2002).Ethnic Minorities and Foreign Policy, SAIS Review, VOL.XXII,NO.2,(summer-fall2002) http://muse.jhu.edu

-Rudolph, Joseph R., ed. (2003). Encyclopedia of Modern Ethnic Conflicts. Westport, CT: Greenwood Press.

-Saideman, Stephen M. (1997) “Explaining the International Relations of Secessionist Conflicts: Vulnerability Versus Ethnic Ties.” International Organization, 1997, Vol.  51, No. 4 pp. 721–53.

-Saideman, Stephen M. (2001). The Ties That Divide: Ethnic Politics, Foreign Policy & International Conflict, New York: Columbia University Press.

-Saideman, Stephen M. (2002). “Discrimination in International Relations: Analyzing External Support for Ethnic Groups.” Journal of Peace Research, Vo. 39, No.1, pp. 27–50.

-The Congress of Iranian Nationalities for a Federal Iran, At: <http://www.Al-ahwaz.com/Congress/pdf>

-Wallensteen, Peter & Sollenberg, Margareta (2001). “Armed Conflict, 1989-2000”, Journal of Peace Research, September 1, Vol. 38, No. 5, pp. 629 - 644.

-Waltz, Kenneth Neal (1979). Theory of International Politics, McGraw-Hill, New York.

-Weber, Max (1978) Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. (2 volumes). Edited by Guenther Roth and Claus Wittich. Berkeley: University of California Press.

-Werner, Suzanne & Lemke, Douglas (1997). “Opposites Do Not Attract: The Impact of Domestic Institutions, Power, and Prior Commitments on Alignment Choices.” International Studies Quarterly, Vol. 41, No. 3, pp. 529–46.

-Whelan, Simon (2006). “Bush Courts Azerbaijani president As Part of Build up Against Iran”, Global Research, May, <www.globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=2413>